دو قرن تاریخ معاصر ایران را می توان با یک پرسش آغاز کرد؛ همان پرسشی که عباس میرزا پس از شکست های ایران در برابر قدرت های خارجی مطرح کرد: چرا ما شکست می خوریم؟ این پرسش بعدها به دغدغه ای فکری و سیاسی در جامعه ایرانی تبدیل شد و در مقاطع مختلف تاریخی، پاسخ های متفاوتی برای آن ارائه شد؛ از جنبش های فکری و اصلاحی تا انقلاب و تجربه جنگ.

به گزارش اعتماد، مازیار بالایی در روایت خود از تاریخ معاصر ایران به نقطه ای مهم در آغاز قرن نوزدهم اشاره کرده و می گوید: زمانی که ایران پس از شکست در جنگ با روسیه و امضای قرارداد گلستان، درگیر جنگی دیگر با امپراتوری عثمانی شد، جنگی که حدود دو سال به طول انجامید و به نوعی تلاشی برای جبران شکست قبلی تلقی می شد. در جریان آن نبرد، نیروهای ایرانی تا مناطقی از وان در ترکیه امروزی پیشروی کردند و موفقیت هایی نیز به دست آوردند، اما شیوع بیماری وبا در میان نیروها باعث شد پیشروی متوقف شود. سرانجام معاهده ارزروم در سال 1823 امضا شد و آن مناطق به قلمروی ایران بازگشت.

عضو شورای مرکزی اعتماد ملی ادامه می دهد: با این حال این موفقیت مقطعی نتوانست روند کلی تحولات را تغییر بدهد. پس از آن، دوره دوم جنگ های ایران و روسیه رخ داد که با قرارداد ترکمانچای پایان یافت. سپس جنگ های ایران و انگلیس آغاز شد که در مرحله نخست به از دست رفتن هرات انجامید و در مرحله بعد نیز عملا افغانستان از ایران جدا شد. چند دهه بعد، در جریان جنگ جهانی دوم، کشور ازسوی نیروهای روسی و انگلیس اشغال شد و رضاشاه نیز از قدرت کنار گذاشته شد. مجموعه این رویدادها باعث شد در حافظه تاریخی جامعه ایرانی، تصویری از شکست های پی درپی در مواجهه با قدرت های خارجی شکل بگیرد؛ تجربه ای که حدود یک و نیم قرن ادامه داشت. در همین بستر بود که پرسش مشهور عباس میرزا مطرح شد: چرا ما شکست می خوریم؟ از نگاه برخی تحلیلگران، بخش مهمی از جریان روشنفکری و تحولات سیاسی ایران در یک قرن گذشته، پاسخی به همین پرسش بوده است. انقلاب مشروطه، تلاش های فکری و اصلاحی و حتی بسیاری از مباحث نظری در حوزه سیاست و توسعه، در امتداد همین جست وجو برای یافتن پاسخ به مساله عقب ماندگی و شکست شکل گرفتند.

در این روایت، انقلاب 1357 نقطه ای برای بازیابی نوعی اعتماد به نفس در جامعه ایرانی تلقی می شود. در سال های نخست انقلاب نیز برخی تحلیل های خارجی به این مساله اشاره داشتند. در گزارشی از سازمان اطلاعات مرکزی امریکا در اوایل دهه 1980 گفته شده بود که تا پیش از ظهور شخصیتی مانند آیت الله خمینی، بسیاری از دولت هایی که با امریکا اختلاف داشتند، هر چند با سیاست های واشنگتن مخالفت می کردند، اما کمتر به صورت مستقیم آن را به چالش می کشیدند. در این تحلیل آمده بود که گفتمان جدیدی از مقابله و چالش با قدرت امریکا در فضای سیاسی جهان مطرح شده است.

بالایی با تاکید بر اینکه در ادامه این مسیر، تجربه جنگ ایران و عراق نیز اهمیت پیدا می کند، می گوید: یکی از فرماندهان جنگ در یادداشت هایی اشاره می کند که در سال های پایانی جنگ، ایران از نظر نیروی انسانی، تجربه فرماندهی، دسترسی به منابع مالی و حتی شبکه های خرید تسلیحات در بازارهای غیررسمی، وضعیت متفاوتی نسبت به ابتدای جنگ داشت.

با این حال، پرسش تازه ای مطرح می شد: اگر این امکانات وجود داشت، چرا پیروزی کامل حاصل نشد؟ به این ترتیب، صورت مساله تغییر می کند. پرسش از چرا شکست می خوریم به پرسش چرا پیروز نشدیم تبدیل می شود؛ تغییری که نشان دهنده دگرگونی در نگاه به توانایی ها و ظرفیت های داخلی است. نماد این تغییر را می توان در واقعه سوم خرداد و آزادسازی خرمشهر مشاهده کرد. در آن مقطع، ترکیبی از نیروهای مختلف در میدان حضور داشتند: فرماندهان سپاه، نیروهای ارتش و مردم عادی. روایت های آن روزها نشان می دهد که چگونه از رادیو آبادان از مردم خواسته می شد برای دفاع از شهر به میدان بیایند؛ با هر وسیله ای که دراختیار دارند. بسیاری از مردم نیز به این فراخوان پاسخ دادند. در این نگاه، آزادسازی خرمشهر تنها یک پیروزی نظامی نبود، بلکه نمادی از تصمیم جامعه برای ایستادگی در برابر روندی تاریخی از شکست ها تلقی شد؛ گویی در آن لحظه، بخشی از عقده تاریخی ناشی از شکست های گذشته تخلیه شد و نوعی اعتماد به نفس جدید شکل گرفت.

بالایی می گوید: در سال های بعد، این اعتماد به نفس در قالب راهبردهای مختلفی دنبال شد؛ ازجمله توسعه توان دفاعی و شکل گیری دکترین هایی مانند جنگ نامتقارن و تقویت توان موشکی. حامیان این رویکرد معتقدند این اقدامات در واقع تلاش هایی برای تبدیل ایده استقلال به سازوکارهای عملی بوده است. در این میان، نکته ای که در تجربه ایران مورد توجه قرار گرفته، نقش نیروهای نظامی در انتقال و ترجمه این دستاوردها برای افکار عمومی است. در بسیاری از کشورها، این وظیفه بیشتر برعهده رسانه ها و نخبگان فکری است، اما در ایران گاه خود فرماندهان و نیروهای نظامی به چهره هایی تبدیل شده اند که این روایت از قدرت و استقلال را برای جامعه بازگو می کنند. درنهایت، اگر بخواهیم جمع بندی کلی از این مسیر ارائه بدهیم، می توان گفت که بخش مهمی از تحولات حدود 50 سال اخیر ایران در چارچوب تلاشی برای تثبیت استقلال سیاسی و امنیتی قابل فهم است. کشوری که در بخش بزرگی از تاریخ معاصر خود با نفوذ و مداخله قدرت های خارجی مواجه بوده، اکنون تلاش کرده است نوعی توازن جدید در مناسبات خود با جهان ایجاد کند. شاید بتوان گفت پاسخ نهایی به پرسش عباس میرزا هنوز هم در حال شکل گیری است؛ پرسشی که بیش از یک قرن و نیم پیش مطرح شد و همچنان یکی از محورهای اصلی بحث درباره مسیر تاریخی و آینده ایران باقی مانده است. تفاهم ایران و امریکا و داشتن دست بالا و نهایتا تلاش برای دستیابی به یک توافق جامع در ادامه این روند تاریخی نشان می دهد که ایران با سلاح اندیشه و اتحاد می تواند روند پیروزی های تاریخی خود را امتداد ببخشد.