عبدالرضا داوری، تحلیلگر در یادداشتی نوشت: مخالفان تفاهم اخیر ایران و آمریکا مدعی اند که تهران عجله کرده است. به باور آنان، اگر ایران تنها چند هفته یا چند ماه دیگر مقاومت می کرد، ذخایر راهبردی نفت آمریکا به پایان می رسید، واشنگتن در برابر فشار بازار انرژی جهانی به زانو درمی آمد و ایران می توانست توافقی به مراتب بهتر به دست آورد. این روایت در ظاهر جذاب است، اما با واقعیت های ژئوپلیتیک، اقتصادی و انرژی جهان فاصله ای جدی دارد.

نخست آن که فرض اصلی این تحلیل، یعنی نزدیک بودن آمریکا به پایان ذخایر نفتی، نادرست است. حتی در شرایطی که ذخایر راهبردی آمریکا به پایین ترین سطح طی چند دهه اخیر رسیده بود، این کشور همچنان صدها میلیون بشکه نفت در اختیار داشت. علاوه بر این، آمریکا امروز بزرگ ترین تولیدکننده نفت جهان است و برخلاف دهه 1970، امنیت انرژی خود را صرفاً بر ذخایر استراتژیک بنا نکرده است. بنابراین این تصور که واشنگتن تنها چند هفته با یک فروپاشی انرژی فاصله داشت، بیشتر یک شعار سیاسی است تا یک ارزیابی کارشناسی.

اما مهم تر از وضعیت آمریکا، نادیده گرفتن وضعیت ایران در تحلیل های مخالفان تفاهم نامه است. در هفته های اخیر، ایران به طور رسمی با محاصره دریایی مواجه شده بود. هرچند مسیرهای دریایی به طور کامل بسته نشده بودند، اما افزایش ریسک امنیتی، جهش هزینه های بیمه، محدودیت های حمل ونقل و کاهش تمایل شرکت های کشتیرانی بین المللی برای فعالیت در منطقه، فشار قابل توجهی بر تجارت خارجی کشور وارد کرده بود.

در چنین شرایطی، زمان فقط علیه آمریکا عمل نمی کرد؛ بلکه علیه ایران نیز در حال حرکت بود. هر روز تأخیر در رسیدن به تفاهم به معنای دشوارتر شدن صادرات نفت، افزایش هزینه واردات کالاهای اساسی و مواد اولیه، کاهش درآمدهای ارزی و افزایش فشار بر اقتصاد ملی بود. بنابراین این تصور که ایران می توانست بدون پرداخت هزینه های سنگین، چند ماه دیگر منتظر بماند تا طرف امریکایی ضعیف تر شود، با واقعیت های اقتصادی سازگار نیست.

از منظر راهبردی نیز یکی از اصول شناخته شده دیپلماسی آن است که توافق ها زمانی امضا می شوند که هر دو طرف هنوز دارای اهرم فشار هستند، نه زمانی که یکی از طرفین به نقطه فروپاشی رسیده باشد. در واقع هنر مذاکره، بهره برداری از نقطه تلاقی منافع و نگرانی های دو طرف است؛ نقطه ای که هزینه ادامه بحران برای هر دو طرف از هزینه توافق بیشتر می شود.

تفاهم اخیر دقیقاً در چنین نقطه ای حاصل شد. از یک سو آمریکا نگران تداوم بحران انرژی و آثار آن بر اقتصاد جهانی بود و از سوی دیگر ایران نیز با محدودیت های ناشی از تنش های دریایی و فشار بر تجارت خارجی مواجه شده بود. به همین دلیل هر دو طرف انگیزه کافی برای رسیدن به یک راه حل و مدیریت بحران داشتند.

استدلال دیگری که از سوی مخالفان مطرح می شود این است که آمریکا از فرصت ایجادشده برای تکمیل ذخایر راهبردی خود استفاده کرده و سپس به ایران حمله خواهد کرد. این تحلیل نیز با چند اشکال اساسی مواجه است. نخست آنکه بازسازی ذخایر راهبردی آمریکا فرآیندی زمان بر است و در مدت کوتاهی انجام نمی شود. دوم آنکه توافق و کاهش تنش، معمولاً هزینه سیاسی و حقوقی هرگونه اقدام نظامی بعدی را افزایش می دهد. اگر هدف واشنگتن اقدام نظامی بود، شرایط تنش حداکثری و بحران شدید منطقه ای، بستر مناسب تری برای چنین اقدامی فراهم می کرد تا فضای پس از توافق.

واقعیت آن است که کشورها بر اساس آرزوها تصمیم نمی گیرند، بلکه بر مبنای محاسبه هزینه و فایده عمل می کنند. در چنین محاسبه ای، ادامه بحران برای ایران و آمریکا هر دو هزینه زا بود. تفاهم زمانی امضا شد که ایران همچنان اهرم فشار مؤثر خود را در اختیار داشت و در عین حال از ورود به یک جنگ فرسایشی اقتصادی و دریایی جلوگیری کرد.

از این منظر، تفاهم نامه اخیر نه نشانه ضعف، بلکه نشانه تشخیص درست زمان است. سیاستمدار موفق کسی نیست که هر بحران را تا آخرین نقطه ممکن ادامه دهد؛ بلکه کسی است که بتواند در اوج قدرت چانه زنی، بحران را به فرصت تبدیل کند. به همین دلیل می توان استدلال کرد که تفاهم ایران و آمریکا نه زودهنگام بود و نه دیرهنگام؛ بلکه در بهترین زمان ممکن امضا شد.