خواب نقش مهمی در ارتباط میان بیماری های قلبی، استرس مزمن، افسردگی و افزایش خطر زوال عقل ایفا می کند. پژوهشگران معتقدند توانایی مغز در پاکسازی مواد زائد هنگام خواب می تواند عامل مشترکی باشد که این عوامل خطر را به یکدیگر پیوند می دهد.

به نقل از هاف پست، یافته های این پژوهش که در نشریه ساینس منتشر شده، بر اهمیت فرایندهای زیستی فعال در طول خواب تأکید دارد. بر اساس این مطالعه، اختلال در سیستم دفع مواد زائد مغز هنگام خواب ممکن است توضیح دهنده ارتباط میان طیف گسترده ای از عوامل خطر مرتبط با زوال عقل باشد. این در حالی است که تحقیقات پیشین نشان داده اند بسیاری از این عوامل، از جمله کلسترول بالا، کم تحرکی و مصرف دخانیات، قابل کنترل و اصلاح پذیر هستند.

دانشمندان می گویند شناخت بهتر این سازوکار می تواند راه را برای تشخیص زودهنگام و پیشگیری مؤثرتر از زوال عقل هموار کند.

پروفسور مایکن ندرگارد، عصب شناس دانشکده پزشکی دانشگاه روچستر، در این پژوهش به بررسی عملکرد مواد شیمیایی مغز مانند نوراپی نفرین، سروتونین و دوپامین در زمان خواب پرداخت. این مواد که با عنوان تعدیل کننده های عصبی شناخته می شوند، در تنظیم خلق وخو، توجه، سطح هوشیاری و توانایی یادگیری نقش دارند.

نتایج پژوهش نشان داد که این مواد در طول خواب رفتاری متفاوت از زمان بیداری دارند و فعالیت آن ها در چرخه هایی آهسته و منظم، تقریباً هر یک دقیقه یک بار، دستخوش تغییر می شود. دانشمندان معتقدند این الگو می تواند بر طیف وسیعی از عملکردهای بدن، از تنفس گرفته تا فعالیت های مغزی، تأثیر بگذارد.

این تغییرات همچنین با پدیده ای به نام وازوموشن مرتبط است؛ فرایندی که در آن رگ های خونی به صورت ریتمیک منبسط و منقبض می شوند و مستقل از ضربان قلب عمل می کنند.

یکی از نتایج مهم این فرایند، به جریان افتادن مایع در بافت مغز و کمک به دفع مواد زائدی مانند پروتیین های آمیلویید بتا و تاو است. تجمع آمیلویید بتا به تشکیل پلاک های مغزی منجر می شود و پروتیین تاو نیز می تواند به ساختارهای غیرطبیعی موسوم به گره های تاو تبدیل شود.

پژوهشگران برای توضیح نقش این دو عامل در زوال عقل از یک تشبیه استفاده می کنند: پلاک های آمیلوییدی مانند ماشه عمل می کنند و آغازگر روند بیماری هستند، در حالی که گره های تاو نقش گلوله را دارند و عامل اصلی آسیب به سلول های مغزی به شمار می روند.

به باور محققان، اختلال در وازوموشن و در نتیجه کاهش توانایی مغز برای دفع مواد زائد، می تواند حلقه ارتباطی میان عوامل مختلف خطر زوال عقل باشد. عواملی مانند افزایش سن، استرس، برخی بیماری های قلبی، کیفیت پایین خواب و مصرف بعضی داروها ممکن است این فرایند حیاتی را مختل کنند.

پروفسور ندرگارد در این باره می گوید: بسیاری از عواملی که خطر زوال عقل را افزایش می دهند، ریتم طبیعی خواب مغز را نیز برهم می زنند. یافته های ما نشان می دهد این پدیده ها احتمالاً جدا از یکدیگر نیستند و ممکن است همگی از طریق تأثیر بر توانایی مغز در پاکسازی مواد زائد هنگام خواب به هم مرتبط باشند.

پژوهشگران همچنین به شاخصی به نام تغییرپذیری ضربان قلب (HRV) اشاره کرده اند؛ معیاری که میزان تفاوت زمانی بین ضربان های متوالی قلب را اندازه گیری می کند. به گفته آنان، این شاخص می تواند اطلاعات ارزشمندی درباره سلامت مغز و کیفیت عملکرد سیستم پاکسازی آن در زمان خواب ارائه دهد.

محققان امیدوارند پایش HRV در آینده به روشی ساده و غیرتهاجمی برای ارزیابی عملکرد سیستم دفع مواد زائد مغز تبدیل شود و امکان شناسایی زودهنگام افراد در معرض خطر زوال عقل را فراهم کند.

ندِرگارد در پایان تأکید می کند: خواب یک حالت منفعل و صرفاً استراحتی نیست. در طول خواب، مغز وارد یک ریتم هماهنگ می شود که به نظر می رسد یکی از مهم ترین وظایف آن، یعنی دفع مواد زائد و حفظ عملکرد طبیعی مغز، را امکان پذیر می کند.

منبع: فرارو