به نقل از خبرآنلاین، عاشورا در ایران تنها یک روز سوگواری نیست؛ روزی است که در هر گوشه کشور با زبانی متفاوت روایت می شود. اگرچه مضمون همه این آیین ها یادآوری واقعه کربلاست، اما شکل برگزاری آن ها از شهری به شهر دیگر تفاوت های چشمگیری دارد. در جایی صدها نفر زیر سازه ای عظیم به نام نخل می روند، در نقطه ای دیگر عزاداران خود را به گِل می آلایند، گروهی با بیل های چوبی یاد دفن شهدای کربلا را زنده می کنند و در شهری دیگر، مردم با شمع و نذر در آیین چهل منبر شرکت می کنند.

همین تنوع باعث شده آیین های عاشورایی ایران، علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از میراث فرهنگی و هویت تاریخی مناطق مختلف کشور باشند؛ سنت هایی که برخی از آن ها قدمتی چندصدساله دارند و هنوز نسل به نسل منتقل می شوند.

اگر قرار باشد تنها یک تصویر نمادین از عاشورای ایرانی انتخاب شود، احتمالاً نخل گردانی یزد یکی از نخستین گزینه ها خواهد بود. در محله های مختلف شهر، به ویژه در میدان تاریخی امیرچخماق، سازه های بزرگ چوبی موسوم به نخل که نماد تابوت امام حسین (ع) دانسته می شوند، با پارچه های مشکی، آینه، شمشیر و نشانه های مذهبی آذین می شوند.

اوج مراسم در ظهر عاشورا است؛ زمانی که صدها عزادار زیر نخل می روند و آن را در میان جمعیت به حرکت درمی آورند. عظمت نخل ها و هماهنگی عزاداران، یکی از باشکوه ترین صحنه های آیینی کشور را رقم می زند؛ آیینی که سال هاست نام یزد را با محرم گره زده است.

در استان لرستان، به ویژه در خرم آباد و برخی شهرهای اطراف، عاشورا با آیینی شناخته می شود که کمتر مشابهی برای آن در ایران وجود دارد؛ گِل مالی .

بامداد عاشورا، عزاداران در محل هایی که از قبل برای تهیه گِل آماده شده است گرد هم می آیند. خاک و آب با یکدیگر مخلوط می شود و عزاداران گل را بر سر، صورت و لباس خود می مالند. این آیین نمادی از اندوه و سوگواری عمیق دانسته می شود و صحنه هایی خلق می کند که هر ساله توجه بسیاری از عکاسان و پژوهشگران فرهنگ عامه را به خود جلب می کند.

پس از پایان گل مالی، دسته های عزاداری در سطح شهر حرکت می کنند و فضای عاشورای لرستان را به یکی از متفاوت ترین تجربه های آیینی کشور تبدیل می کنند.

در شهرستان خوسف استان خراسان جنوبی، یکی از خاص ترین آیین های عاشورایی ایران برگزار می شود؛ آیین بیل زنی یا بیل برداری .

در این مراسم، عزاداران بیل هایی چوبی یا فلزی را به صورت هماهنگ بر دوش گرفته و در حرکاتی منظم بالا و پایین می برند. بنا بر روایت های محلی، این آیین یادآور دفن شهدای کربلا توسط قبیله بنی اسد است و به همین دلیل جایگاه ویژه ای در میان مردم منطقه دارد.

هماهنگی حرکات عزاداران و صدای برخورد بیل ها، جلوه ای خاص به مراسم می دهد؛ تا جایی که بیل زنی خوسف امروز به یکی از شناخته شده ترین آیین های عاشورایی شرق ایران تبدیل شده و در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.

نوش آباد در پنج کیلومتری شمال کاشان، یکی از مهم ترین کانون های آیین های عاشورایی در مرکز ایران به شمار می رود؛ تا جایی که بسیاری این شهر را شهر آیین های عاشورایی می نامند.

یکی از آیین های منحصربه فرد نوش آباد، کُتَل است که در روز عاشورا برگزار می شود. در این مراسم، خانواده ها کودکان خردسال خود را به نیت حضرت علی اصغر(ع) نذر می کنند و آن ها را با لباس ها و آرایشی نمادین بر اسب هایی آذین شده می نشانند. کودک سوار بر اسب، در پیشاپیش دسته عزاداری حرکت می کند و مرشد نیز همزمان اشعاری در مصائب کربلا می خواند.

اما شاید مشهورترین آیین نمایشی نوش آباد، خیمه کوبی و خیمه برداری باشد. عصر هشتم محرم، کاروانی نمادین با حضور شخصیت های واقعه کربلا وارد خیمه گاه می شود و خیمه های حسینی برپا می شوند. این نمایش آیینی تا عصر یازدهم محرم ادامه می یابد؛ زمانی که در آیین خیمه برداری، حمله سپاه اشقیا، آتش زدن خیمه ها و اسارت خاندان امام حسین(ع) بازآفرینی می شود.

در بخش پایانی مراسم نیز زنان بنی اسد به صورت نمادین برای دفن شهدا وارد میدان می شوند و یکی از تأثیرگذارترین صحنه های آیینی محرم در منطقه را رقم می زنند.

در کنار این موارد، آیین توغ برداری هم جریان دارد؛ در روز عاشورا، پیش از حرکت دسته های عزاداری، توغ های بلند و آذین بسته ای که یادگار سنت های چندصدساله شهر هستند، بر دوش متولیان هیأت ها قرار می گیرند و در میان جمعیت به حرکت درمی آیند؛ آیینی که نوش آبادی ها آن را بخشی جدایی ناپذیر از عزاداری عاشورا می دانند.

آیین هایی که بسیاری از آن ها در فهرست میراث ناملموس کشور به ثبت رسیده اند و هویت مذهبی و فرهنگی این شهر را شکل می دهند.

در استان گیلان، به ویژه در شهرهایی مانند لاهیجان و رشت، آیین چهل منبر از مشهورترین رسوم تاسوعا به شمار می رود. در این آیین، زنان و مردان نذرکننده با در دست داشتن شمع، در سکوت به چهل منبر یا چهل خانه ای که چراغ عزاداری در آن روشن است سر می زنند و در هر محل شمعی روشن می کنند. بسیاری از شرکت کنندگان در طول مراسم سکوت را رعایت می کنند و این سکوت، حال وهوایی متفاوت و معنوی به آیین می بخشد.

اگرچه چهل منبر به شب تاسوعا تعلق دارد و نه عاشورا، اما در بسیاری از مناطق گیلان بخشی جدایی ناپذیر از مجموعه آیین های منتهی به عاشورا محسوب می شود و هر سال هزاران نفر در آن شرکت می کنند.

زنجان در دهه نخست محرم به یکی از مهم ترین کانون های عزاداری کشور تبدیل می شود. نام این شهر بیش از هر چیز با حسینیه اعظم زنجان گره خورده است؛ مجموعه ای مذهبی که مراسم آن هر سال صدها هزار نفر از عزاداران را از نقاط مختلف ایران به زنجان می کشاند.

اگرچه دسته بزرگ حسینیه اعظم در هشتم محرم برگزار می شود، اما حال وهوای عزاداری در زنجان تا عاشورا ادامه دارد. حرکت دسته های عظیم عزاداری در خیابان های شهر، حضور گسترده مردم و نظم کم نظیر مراسم باعث شده زنجان در میان بسیاری از مردم به پایتخت شور حسینی شهرت پیدا کند.

ویژگی شاخص عزاداری زنجان، مقیاس بزرگ آن است؛ جایی که جمعیت عزاداران خود به بخشی از آیین تبدیل می شود. خیابان های شهر در روزهای تاسوعا و عاشورا مملو از هیأت ها و دسته هایی است که با شیوه های سنتی عزاداری، تصویری کم نظیر از سوگواری جمعی را به نمایش می گذارند.

آنچه آیین های عاشورایی ایران را متمایز می کند، تنوع در عین وحدت است. از نخل گردانی یزد تا گل مالی لرستان، از بیل زنی خوسف تا چهل منبر گیلان، همه این آیین ها یک روایت مشترک را بازگو می کنند، اما هرکدام با زبان، نمادها و سنت های محلی خود.

شاید همین ویژگی است که محرم و عاشورا را در ایران به فراتر از یک مناسبت مذهبی تبدیل کرده است؛ به بخشی از میراث فرهنگی زنده ای که در هر شهر و هر استان، رنگ و شکل تازه ای به خود می گیرد و هر سال دوباره در کوچه ها، میدان ها و حسینیه های کشور جان می گیرد.