برای دهه ها تصور غالب این بود که تکامل انسان عمدتاً تحت تأثیر طبیعت و فشارهای محیطی رخ می دهد؛ اما اکنون گروهی از دانشمندان معتقدند یکی از بزرگ ترین دگرگونی های تاریخ تکامل ممکن است همین حالا و در برابر چشمان ما در جریان باشد.

به نقل از ساینس الرت، ممکن است یکی از مهم ترین نقاط عطف تاریخ تکامل انسان در حال شکل گیری باشد؛ تغییری بنیادین که نه در استخوان ها و ژن ها، بلکه در شیوه زندگی، فناوری و فرهنگ انسانی ریشه دارد.

بر اساس یافته ها و تحلیل های جدید پژوهشگران، فرهنگ اکنون شاید بیش از محدودیت های زیستی و انتخاب طبیعی، مسیر تکامل ما را تعیین می کند. این دیدگاه بر یک ایده ساده استوار است: انسان دیگر برای غلبه بر چالش های زیستی مجبور نیست منتظر تغییرات ژنتیکی بماند. راه حل هایی که خلق می کنیم، از سیستم های گرمایشی گرفته تا لنزهای تماسی، بسیار سریع تر از فرایند طبیعی تکامل عمل کرده و فشار انتخاب را کاهش می دهند.

تیم وارینگ، پژوهشگر حوزه تکامل فرهنگی از دانشگاه مین آمریکا، معتقد است: به نظر می رسد تکامل انسان در حال تغییر مسیر و تغییر سرعت است. تکامل در حالت عادی روندی آهسته است که طی بازه های زمانی طولانی و با انتقال صفات ژنتیکی رخ می دهد.

در الگوی کلاسیک، محیط تعیین کننده اصلی است. نمونه بارز آن مقاومت در برابر مالاریا از طریق ژن کم خونی داسی شکل است. اما پژوهشگران تأکید دارند که فرهنگ نیز همواره در کنار طبیعت نقش انتخاب کننده داشته است؛ مانند گسترش توانایی هضم لاکتوز شیر در جوامعی که دامداری در آن ها رواج یافت.

وارینگ توضیح می دهد: وقتی مهارت ها یا نهادهای مفیدی را از یکدیگر یاد می گیریم، در واقع نوعی میراث فرهنگی سازگارکننده را منتقل می کنیم. فرهنگ، چالش ها را با سرعتی بسیار بیشتر از تکامل ژنتیکی حل می کند. به همین دلیل، انسان احتمالاً در میانه یک گذار بزرگ تکاملی قرار گرفته است.

نمونه هایی از تغییرات تکاملی همچنان دیده می شود. تحقیقات در جمعیت منزوی فرانسوی کانادایی در جزیره ایل او کودر نشان داده که در 140 سال گذشته، میانگین سن اولین زایمان زنان کاهش یافته است. این یعنی فشارهای محیطی هنوز کاملاً بی تأثیر نیستند.

با این حال، محققان استدلال می کنند که اکنون فرهنگ به عامل غالب تبدیل شده است. فرهنگ الزاماً ژن های جدید نمی سازد، بلکه فشارهای مرگباری را که طول عمر را کاهش می دادند، حذف می کند. به عنوان مثال، سزارین خطر مرگ مادر و نوزاد را به شدت کاهش داده و بیماری های کشنده تاریخی اکنون قابل درمان شده اند.

وارینگ یک پرسش کلیدی مطرح می کند: چه چیزی بیشتر سرنوشت شما را تعیین می کند؛ ژن هایی که با آن ها متولد شده اید یا کشوری که در آن زندگی می کنید؟ از نگاه او، کیفیت و رفاه زندگی امروز بیش از گذشته به نظام های فرهنگی، زیرساخت ها و فناوری وابسته است.

اما همه دانشمندان این تحول را مثبت نمی دانند. مطالعه ای که در سال 2025 به سرپرستی آرتور سانیوتیس، میکروب شناس دانشگاه جهان در اربیل منتشر شد، هشدار می دهد که کاهش انتخاب طبیعی ممکن است مسیر تکاملی ما را تضعیف کند. به عبارتی، استفاده از فناوری برای بقا، ما را وارد چرخه ای کرده که در آینده برای زنده ماندن، کاملاً به همان تقویت های پزشکی و فناورانه وابسته خواهیم شد.

شاید پاسخ نهایی نه در فناوری، بلکه در نحوه سازماندهی جوامع نهفته باشد. وارینگ تأکید می کند: سازمان فرهنگی باعث می شود گروه ها همکاری مؤثرتری داشته باشند و کارآمدتر شوند.

اگر این روند ادامه یابد، مهم ترین پرسش تکامل در قرن بیست ویکم دیگر این نخواهد بود که بدن انسان چگونه تغییر می کند؛ بلکه این است که جوامع انسانی چگونه خود را بازآفرینی خواهند کرد.

منبع: فرارو