جنگ 39 روزه پایان یافت؛ جنگی که موج انفجارهایش در 20 استان کشور گسترده شد و علاوه بر خسارات انسانی، بخش های مهمی از حافظه جمعی و میراث فرهنگی ایران را با آسیبی جدی مواجه کرد.

به گزارش فرارو، طبق آمار رسمی وزارت میراث فرهنگی، 149 اثر تاریخی و فرهنگی در جریان این درگیری ها آسیب دیده اند. این آثار طیف وسیعی را شامل می شوند؛ از تپه ها و محوطه های باستانی که ریشه در نخستین لایه های تمدن دارند تا میدان ها، کاخ ها و نمادهای مدرنیزاسیون.

بر اساس گزارش ها، 74 اثر بر اثر موج انفجار، 42 اثر در نتیجه اصابت به حریم بناها و 33 اثر با اصابت مستقیم آسیب دیده اند. این خسارت ها شامل ترک خوردگی دیوارها، فرو ریختن تزیینات، آسیب به شیشه های ارسی، گنبدها و سازه های تاریخی است.

فرو ریختن یک آپارتمان دردناک است، اما تخریب بناهای تاریخی مرهمی ندارد؛ چرا که اصالت ازدست رفته آن ها هرگز قابل بازتولید نیست. با هر ترک بر دیواره این آثار، بخشی از هویت تاریخی یک ملت فرو می ریزد. در این گزارش، مهم ترین آثار آسیب دیده در جنگ را در چهار لایه تاریخی بررسی کرده ایم.

در این لایه با کهن ترین نشانه های تمدنی مواجهیم که تاریخ هنوز در قالب شهرهای زنده شکل نگرفته و در محوطه ها و سازه های پراکنده باستان شناسی قابل شناسایی است.

محوطه کوه خواجه در شرق ایران، نه تنها یک اثر معماری بلکه یک منظومه مذهبی-دفاعی از دوره های اشکانی و ساسانی است. در کنار آن، لایه های باستانی شوش و خوزستان به عنوان یک توالی تمدنی ، تداوم هزاران ساله زندگی انسان را به تصویر می کشند. همچنین موزه باستان شناسی دره شهر، آثار ایلامی زاگرس را در خود جای داده و تاریخ خاموش را به حافظه فرهنگی معاصر پیوند می زند.

ایران در دوره صفوی برای نخستین بار یک منظر شهری یکپارچه را تجربه کرد که تلفیقی از سیاست، مذهب، تجارت و زیبایی شناسی بود.

میدان نقش جهان تنها یک فضای شهری نیست، بلکه مدلی کامل از شهر اسلامی-ایرانی است که بر اساس نظم سیاسی طراحی شده است. در مجاورت آن، مسجد شیخ لطف الله با گنبدی که در طول روز رنگ عوض می کند، بر پایه تجربه نور ساخته شده و خلوتگاه قدرت و نقطه اتصال سیاست و معنویت دربار صفوی به شمار می رود.

کاخ عالی قاپو با اتاق موسیقی پیشرفته اش مرکز تصمیم گیری امپراتوری بود. کاخ چهلستون با دیوارنگاره های خود یک سند تاریخی مصور است و کاخ هشت بهشت حرکت معماری از شکوه حکومتی به سمت زیست اشرافی و باغ محور را نشان می دهد. در این میان، مسجد جامع اصفهان نیز با لایه های متعدد خود، نماد تداوم تاریخی از صدر اسلام تا دوره صفوی است.

در این دوره، تمرکز قدرت در تهران باعث شکل گیری معماری جدیدی شد که در نقطه گذار میان سنت و مدرنیته قرار داشت.

کاخ گلستان نقطه آغاز تهران به عنوان پایتخت مدرن است که برای اولین بار نفوذ جدی سبک های اروپایی در آن دیده می شود. در کنار آن، عمارت مسعودیه نمادی از گذار از دربار سنتی به دولت اداری و ساختار دیوانی است. کاخ مرمر نیز که ساخت آن از اواخر قاجار آغاز شد، از مهم ترین نمونه های تغییر هویت معماری ایران محسوب می شود.

خانه های تاریخی تهران نظیر خانه مستوفی الممالک و تیمورتاش، بازتابی از زندگی طبقه سیاستمدار و دیوانی جدید هستند. همچنین مدرسه سپهسالار (شهید مطهری امروز) از مهم ترین نقاط اتصال دین و نهاد آموزشی مدرن به شمار می رود.

در این لایه، معماری از انحصار سلطنت خارج شده و بناها به زیرساخت های آموزش، حمل ونقل، ارتش و هویت ملی تبدیل شدند.

مجموعه سعدآباد نماد انتقال قدرت از ارگ های درون شهری به مجموعه های مستقل و برنامه ریزی شده است. در همین حال، ساختمان هایی چون بانک ملی، دادگستری و رادیو تهران نمادهای ظهور قدرت بوروکراتیک و دولت مدرن در ایران به شمار می آیند.

برج آزادی به عنوان شناخته شده ترین نماد معماری معاصر، تلفیقی استادانه از معماری باستانی و مدرن است. فرودگاه مهرآباد نقطه ورود ایران به شبکه جهانی ارتباطات هوایی بود و ورزشگاه آزادی شکل تازه ای از گردهمایی های میلیونی و اجتماعی را در ایران مدرن پایه گذاری کرد.

مراکزی چون دانشگاه جنگ و دانشگاه افسری امام علی نماد نوسازی و گذار ارتش به یک سازمان مدرن هستند. حسینیه ارشاد به عنوان کانون تحولات فکری دهه های اخیر و زندان قصر به عنوان حافظه سیاسی قدرت و اعتراض، نقشی فراتر از یک ساختمان ساده داشته اند. همچنین سینما شکوفه یادگار دورانی است که فرهنگ شهری و سرگرمی، بخشی جدایی ناپذیر از زندگی عمومی بود.

آنچه در این فهرست 149 تایی به چشم می خورد، تنها مشتی خاک و آجر نیست؛ بلکه لایه های درهم تنیده تاریخ ایران از دوران باستان تا عصر مدرن است که حالا هر کدام با تحمل آسیب هایی، زخم های عمیق این جنگ را بر پیکر هویت ایران زمین ثبت کرده اند.

منبع: فرارو