حتی طعم بستنی هم برایم تغییر کرده. شیما این جمله را در توصیف روزهایی می گوید که شبیه روزهای عادی شده اند. روزهایی که آدم ها سر کار می روند، با دوستانشان قرار می گذارند، می خندند و زندگی می کنند. با این همه، از نظر او چیزی در زیر پوست همه این لحظه ها تغییر کرده و به قول خودش تهِ تهِ آن خوش گذرانی، یک موزیک غمگین مدام در حال پخش است.

به گزارش فرارو، این فقط روایت شیما نیست، در میان دیگر داستان ها هم تجربه مشترکی دیده می شود. تجربه زندگی در شرایطی که آینده نه بدیهی است و نه قابل پیش بینی. حتی گاهی قابل کنترل هم نیست.

جنگ، مهاجرت، تعدیل نیرو، بحران اقتصادی و نااطمینانی های سیاسی، فقط امروز افراد را درگیر نمی کند. بخش مهمی از همین فشار روانی ناشی از تغییر در تصور انسان از آینده است. درمانگران از مفاهیمی چون استرس آینده نگر و نااطمینانی آینده محور برای توصیف چنین وضعیتی استفاده می کنند. شرایطی که افراد را نه تنها با مشکلات امروز، بلکه با فروپاشی تصویری که از فردای خود ساخته بودند نیز مواجه می کنند.

برای آرین، همه چیز حدود 10 ماه پیش آغاز شد. او پس از سال ها تلاش و صرف هزینه های بسیار، مهاجرت کرده بود. قرار بود مهاجرت نقطه رسیدنش به ثبات باشد تا بتواند حداقل با فاصله گرفتن از بحران ، آرامش بیشتری را تجربه کند. با شروع جنگ و قطع شدن ارتباطات اما همه چیز تغییر کرد. او دو هفته کامل هیچ خبری از خانه و خانواده اش نداشت. همان روزها بود که احساس کرد تمام آن چیزی که برای خودم ساخته بودم فرو ریخت.

آرین از حسی فراتر از دلتنگی حرف می زند. او می گوید: این همه سعی کردم مهاجرت کنم که آرامش اعصاب داشته باشم اما دیگر هیچ رمقی برای ادامه زندگی ندارم. به گفته او، وقتی عزیزانت درگیر بحرانی هستند که تو کنترلی بر آن نداری، احساس امنیتی که برای ساختنش تلاش کرده ای هم متزلزل می شود.

پژوهش های حوزه سلامت روان نیز نشان می دهند ادراک تهدیدهای آینده می تواند به اندازه یا حتی بیشتر از برخی رویدادهای واقعی بر سلامت روان افراد اثر بگذارد. مطالعات نشان داده نگرانی مداوم درباره آینده و احتمال وقوع بحران های اقتصادی یا اجتماعی، ارتباط مستقیمی با کاهش سلامت روان دارد. به بیان دیگر، انسان ها فقط در واکنش به آنچه رخ داده رنج نمی برند. آنها به آنچه ممکن است رخ دهد نیز واکنش نشان می دهند.

اگر آرین از فاصله ای دور با بحران درگیر شده، شیما از نفوذ آن به جزیی ترین بخش های زندگی روزمره اش گلایه دارد. او می گوید: مدت هاست حس می کنم دیگر نمی توانم درباره احساساتم با هر کسی صحبت کنم. فقط مثلا تو رو میبینم، به تو نگاه می کنم، می دانم که می فهمی و هر کسی هم که این حس را ندارد، اطراف من نیست و نمی توانیم با هم ارتباط بگیریم. حالا ارتباط گرفتن مثل گذشته نیست و کاملا فرق کرده. مبنای ارتباط های جدید، آن غم نگاه آدم هاست که به هم نزدیکشان می کند.

در روایت او، بحران از یک رویداد بیرونی عبور کرده و به بخشی از تجربه زیسته اش تبدیل شده. او هنوز می خندد و خوش می گذراند اما گویا احساساتش تغییر کرده و شاید همین دلیل باعث شده بگوید: حتی طعم بستنی هم برایم فرق کرده.

روان شناسان این وضعیت را نتیجه زندگی طولانی مدت در شرایط نااطمینانی می دانند. آنطور که پژوهش ها نشان داده، نگرانی مداوم درباره امنیت، آینده و سرنوشت عزیزان به مرور در ادراک افراد از جهان پیرامونشان نفوذ کرده و حتی تجربه لذت، روابط اجتماعی و احساس معنا را تحت تاثیر قرار می دهد.

جنگ که شد، صبا تصمیم گرفته بود در تهران بماند. او از روزهای نخست جنگ می گوید. روزهایی که هر صدای انفجار یا لرزش پنجره باعث می شد به امن ترین نقطه خانه پناه ببرد. داستان او اما فقط درباره ترس نیست. صبا می گوید: روزهای اول، با شنیدن هر صدای انفجار و هر لرزشی دنبال جایی برای پناه گرفتن بودیم ولی انگار کم کم بدن و روحم توانست با این مختصات جدید همسو شود. با این حال، حالا که فعلا جنگی در کار نیست هم انگار از شدت ترس، به ابهامی دچار شدم که هم آینده و هم زمان حالم را از من می گیرد. نگران آینده ام اما نمی دانم چه کاری باید انجام دهم.

صبا در این نقطه به نتیجه رسید که نمی تواند همه زندگی خود را صرف نگرانی درباره آینده کند: احساس کردم باید در لحظه زندگی کنم. با وجود تمام نشدن صدای انفجارها از نقاط مختلف شهر، زندگی جریان داشت. مردم در خیابان ها قدم می زدند، خرید می کردند و کافه می رفتند. هر بار صدای انفجاری به گوش می رسید، چند نفر نگاهی به یکدیگر می انداختند و درباره آنچه رخ داده بود پرس وجو می کردند. وقتی از ماجرا مطمئن می شدند، دوباره به مسیر و فعالیت روزمره خود بازمی گشتند. گویی زندگی، با همه اضطراب ها و نااطمینانی هایش همچنان ادامه داشت.

تجربه صبا با پژوهش های بین المللی درباره جوامع درگیر جنگ همخوانی دارد. مطالعات طولی نشان داده اند بخش بزرگی از فشار روانی جنگ نه فقط از مواجهه مستقیم با خشونت، بلکه از نااطمینانی مداوم، اختلال در برنامه های زندگی، نگرانی برای عزیزان و ابهام نسبت به آینده ناشی می شود. در چنین شرایطی، بسیاری از افراد برای حفظ تعادل روانی خود ناچار می شوند تعریف تازه ای از زندگی روزمره پیدا کنند.

برای سوگند، بحران نه با صدای انفجار که با خبر تعدیلش آغاز شد. او می گوید: از دست دادن شغل فقط بخشی از ماجرا بود. ساختار زندگی روزمره ام هم از هم فروپاشید. مدت ها هر صبح با برنامه ای مشخص بیدار می شدم. می دانستم باید کجا بروم، چه کار کنم و روزم را با چه آدم هایی بگذرانم. سوگند ادامه می دهد: همکارهایم برای من فقط همکار نبودند، درواقع تنها معاشرت روزمره ام بودند که خاموش شدند. با از بین رفتن این نظم، خلا عجیبی در زندگی ام شکل گرفت. انگار بخشی از زندگی ام ناگهان پاک شده باشد.

در کنار این احساس، نگرانی مالی هم کم کم خود را نشان می داد: پولم دیگر تمام شده بود و همه چیز را ترسناک تر و آینده را مبهم تر می کرد. بعضی روزها فشار روانی به قدری شدید بود که تمام وجودم را فرسوده می کرد. با اینکه می دانستم با توجه به شرایط جنگ و بحران اقتصادی، این اتفاق برای خیلی های دیگر هم افتاده اما این آگاهی نه پاسخی برای من بود و نه می توانست احساساتم را آرام کند. او مدام با پرسش هایی روبه رو بود که پاسخی برایشان نداشت و مهم ترینشان این بود: اگر من بهتر بودم، باز هم تعدیل می شدم؟

سال ها پژوهش نشان داده که ناامنی اقتصادی را نمی توان صرف یک مسئله مالی تعریف کرد. ترس از بیکاری، کاهش درآمد یا از دست دادن موقعیت اجتماعی می تواند به صورت مستقیم بر سلامت روان اثر بگذارد؛ بدین ترتیب، افرادی که آینده شغلی خود را نامطمئن می بینند، سطوح بالاتری از اضطراب، فرسودگی و پریشانی روانی را تجربه می کنند، حتی پیش از آنکه تغییر اقتصادی واقعی در زندگی آنها رخ دهد.

حسام بیش از دیگران درباره بازسازی آینده صحبت می کند و هنوز امید دارد. او می گوید: اوایل من هم مثل بقیه گیج و درمانده شده بودم اما بعد از مدتی به این نتیجه رسیدم که حتی در تاریک ترین دوران ها نیز می توان مسیر تازه ای پیدا کرد.

او مثالی از دل تاریخ می آورد. از دورانی که جنگ، بحران و بی ثباتی بر زندگی انسان ها سایه انداخته بود اما در همان زمان، برخی از مهم ترین آثار ادبی، هنری و فلسفی خلق شدند.

حسام ادامه می دهد: اگر راهی بسته شود، یا باید در همان وضعیت ماند و فقط غم را تحمل کرد یا به انتظار نشست یا اینکه مسیر دیگری را امتحان کرد. انتخاب من گزینه سوم است. اینکه راه تازه ای پیدا کنم و دوباره شروع کنم. حسام معتقد است کار کردن، ساختن و ادامه دادن تنها راهی است که زنده و مفید بودنش را یادآوری می کند: من زنده ام و اگر کاری نکنم، انگار مرده ام. همین تلاش کردن دوباره به من انگیزه می دهد. حس می کنم هنوز زنده ام و هنوز می توانم مفید باشم.

پژوهش های روان شناختی نیز نشان می دهند انسان ها در شرایط بحران بیش از هر چیز به توانایی تصور کردن آینده نیاز دارند. زمانی که تصویر قبلی از آینده فرو می ریزد، بخشی از فرایند سازگاری روانی به ساختن روایت تازه ای از فردا مربوط می شود. این به معنای نادیده گرفتن درد نیست. بلکه به معنای پذیرش واقعیتی است که می گوید آینده ای که زمانی بدیهی به نظر می رسید ممکن است دیگر وجود نداشته باشد.

هر کدام از این پنج نفر که یکی مهاجرت کرده، یکی در دل جنگ مانده، یکی شغلش را از دست داده و دیگری تلاش می کند مسیر تازه ای پیدا کند، همگی با لحظه ای مواجهند که آینده دیگر شبیه قبل به نظر نمی رسد. آنچه در این روایت ها دیده می شود، فقط ترس یا اضطراب نیست. نوعی مواجهه با فروپاشی روایت های آشنا از فرداست. روایت هایی که برای برنامه ریزی زندگی به آدم ها کمک می کنند، که امید داشته باشند و به مسیرشان معنا بدهند؛ نه چون همه چیز خوب است، چون زندگی، حتی در نامطمئن ترین روزها هم متوقف نمی شود.

منبع: فرارو