ابراهیم متقی در اعتماد نوشت: ارنست همینگوی رمان تاریخی خود با عنوان زنگ ها برای که به صدا درمی آیند؟ تبیینی اجتماعی و تاریخی از سرنوشت انسان ها بیان می دارد. افرادی که دوران مختلف زندگی را با امید به آینده سپری می کنند اما به دلیل آنکه با واقعیت های ساخت اجتماعی و منطق زندگی همخوانی چندانی ندارند، درنهایت با نشانه هایی از ابهام روبه رو خواهند شد. مشابه چنین وضعیتی را می توان در فضای امنیتی و راهبردی کشورهای حوزه خلیج فارس مورد توجه قرار داد.

عربستان سعودی که نقش محوری در شکل بندی رفتار سیاسی و امنیتی بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس را عهده دار بود، همواره تلاش داشته است تا به عنوان بازیگر نیابتی ، نقش ملی ژاندارم منطقه ای را عهده دار شود. عربستان این گونه احساس می کرد که قطبی شدن روابط کشورهای منطقه ای حوزه خلیج فارس با ایران و حمایت ایالات متحده از آن کشورها نشانه هایی از امنیت و قدرت سلسله مراتبی را برای عربستان و متحدین منطقه ای اش ایجاد می کند.

در اجرای چنین سیاست هایی بود که هر گاه ترامپ به قدرت سیاسی دست پیدا می کرد، شرایط برای رقص شمشیر فراهم می شد. برگزاری چنین مراسمی به مفهوم آن بود که بین کشورهای منطقه ای به رهبری عربستان با ایالات متحده همبستگی راهبردی وجود داشته و شرکت در این گونه از مراسم ها برای آنان امنیت و قدرت فراهم می سازد. درحالی که راهبرد ایالات متحده به ویژه دونالد ترامپ در ارتباط با کشورهای حوزه خلیج فارس همواره مبتنی بر منطق پترودلار بوده است.

هم اکنون اشتیاق و نوای رقص شمشیر برای تمامی کشورهای خلیج فارس به اتمام رسیده و مارک روبیو براساس منطق تاریخی پالمرستون نخست وزیر انگلیس در اواخر قرن 19 برای کشورهای حوزه خلیج فارس این پیام را دارد که واحدهای سیاسی و به ویژه قدرت های بزرگ فاقد دوستان دایمی و دشمنان دایمی هستند. آنان صرفا دارای منافع دایمی بوده و الگوی رفتاری خود را بر این اساس تنظیم می کنند.

ایران در روند جنگ اخیر توانست نشانه هایی از مقاومت تصاعدیابنده را به موازات دفاع نامتقارن در دستور کار خود قرار دهد. در چنین شرایطی بود که اگرچه جمهوری اسلامی به دلیل محدودیت های تسلیحاتی با چالش های گسترده ای در حوزه تاکتیکی و عملیاتی روبه رو شد اما درنهایت توانست بخشی از اهداف سیاسی و منطقه ای خود را حفظ نموده و از این طریق بتواند موقعیت منطقه ای خود را به گونه مرحله ای بازتولید کند.

براساس تفاهمنامه ایران و ایالات متحده مقرر گردیده است که صندوق حمایت از توسعه و بازسازی ایران تاسیس شود. به موازات چنین انگاره ای مقام های سیاسی عربستان به این موضوع واقف شدند که امنیت سازی در خلیج فارس از منطق ظروف مرتبطه پیروی نموده و اگر هر کشوری در وضعیت بحران و ناامنی قرار گیرند، زمینه برای تصاعد بحران و گسترش ناامنی های ژئوپلیتیکی فراهم می شود.

براساس چنین انگاره ای بود که پیشنهاد پیمان عدم تجاوز که اولین بار در سال های گذشته ازسوی ایران مطرح شد، در شرایط پس از بحران منطقه ای و جنگ پرمخاطره ای که علیه ایران شکل گرفت، ازسوی مقام های سیاسی و راهبردی مورد تاکید توجه قرار گرفت.

سفر مارکو روبیو به کشورهای حوزه خلیج فارس با هدف معماری جدید امنیتی به انجام رسید. روبیو را می توان در زمره یکی از سناتورهای پرهیاهوی امریکایی دانست که همواره از ادبیات و سیاست ضدایرانی بهره گرفته است. در زمانی که روبیو و هگست به کابینه دونالد ترامپ ملحق شدند، چاشنی بازی ضدایرانی به گونه قابل توجهی تصاعد پیدا کرد. روبیو همواره از ادبیاتی تند و رادیکال علیه ایران بهره گرفته و این احساس را داشت که قدرت های بزرگ قادر خواهند بود تا تمامی اهداف خود را از طریق سیاست قدرت به مرحله اجرایی و عملیاتی برسانند، درحالی که درک دقیقی از سیاست قدرت نداشت.

فرآیندهای کنش تهاجمی امریکا علیه ایران و نتایج حاصل از آن بیانگر آن است که روبیو و هگست قدرت را با اعمال زور و فشار مترادف گرفته اند. این گروه از کارگزاران سیاسی امریکا در فضای قبل از جنگ، احساس می کردند که ایالات متحده قادر خواهد بود تا به همراه اسراییل به پیروزی سریع، فراگیر و همه جانبه بر ایران نائل شود.

آنان از ماه ها قبل درصدد مشروعیت زدایی اجتماعی، سیاسی و دیپلماتیک از ساختار حکومتی ایران برآمدند، درحالی که قابلیت های دفاعی به موازات اندیشه های ایدئولوژیک و روح ایرانی توانست در برابر کنش تهاجمی امریکا و اسراییل نشانه هایی از مقاومت را به نمایش گذارد. کارگزاران سیاسی و تحلیلگران ایرانی در سال های گذشته به این موضوع واقف بودند که امریکا به ویژه دونالد ترامپ درصدد انجام عملیات نظامی و بهره گیری از سیاست قدرت علیه ایران می باشد. همبستگی تاکتیکی و راهبردی نتانیاهو و ترامپ زمینه انجام دو جنگ پرشدت منطقه ای را علیه ایران به وجود آورد.

هدف اصلی امریکا و اسراییل تغییر رژیم در ایران بوده است. تحقق چنین رویکردی را از طریق سازوکارهای جنگ ترکیبی پیگیری و به مرحله اجرا گذاشته اند. تحریم اقتصادی گام نخستین سیاست راهبردی امریکا علیه ایران بود. رویکردی که در ادبیات ریچارد نفیو عضو تیم مذاکراتی جوزف بایدن با ایران در قالب هنر تحریم معنا پیدا می کرد. گام ثانویه مربوط به هیاهوی رسانه ای و فعال سازی شبکه ای از رسانه های بین المللی ازجمله ایران اینترنشنال بوده است.

در چنین شرایطی زمینه برای ظهور اعتراضات اجتماعی پردامنه در ایران شکل گرفته که آثار مخرب و پرمخاطره برای مشروعیت سیاسی و ساختاری ایران خواهد داشت. گام سوم از کنش تاکتیکی امریکا و اسراییل برای تحقق هدف خود در راستای تغییر رژیم سیاسی ایران معطوف به عملیات نظامی پردامنه مبتنی بر قابلیت های کنش شبکه ای، نفوذ و عملیات غافلگیرکننده بوده است.

هر یک از اقدامات یاد شده به نتیجه موثری برای اهداف امنیتی و راهبردی امریکا منجر نشد. علت اصلی آن را می توان در به کارگیری سیاست مقاومت و کنش نامتقارن در برابر الگوهای رفتار تهاجمی امریکا و اسراییل دانست. مقاومت ایران تاثیر خود را در بازتولید سیاست منطقه ای امریکا و کشورهای حوزه خلیج فارس به جای گذاشت. آنچه در شرایط موجود زمینه لازم برای حضور و نقش یابی مارکو روبیو، وزیر امور خارجه امریکا برای هماهنگ سازی کنش تاکتیکی کشورهای منطقه ای با ایران حاصل شده را می توان ادامه سیاست مقاومت در برابر کنش تهاجمی امریکا و سیاست مبتنی بر دنباله روی تاکتیکی کشورهای حوزه خلیج فارس دانست.

روبیو در روند مذاکرات و سیاست منطقه ای خود با وزرای امور خارجه و رهبران کشورهای منطقه ای درصدد برآمد تا انگاره جدیدی را در دستور کار قرار دهد. روبیو به کشورهای منطقه ای خلیج فارس یادآور شد که آینده کنش ارتباطی امریکا با ایران دیگر ماهیت تعارضی ندارد. روبیو بر ضرورت های دوران گذار و آینده ای کاملا متفاوت در حوزه کنش تعاملی امریکا و ایران اشاره داشت. براساس چنین انگاره ای است که می توان اندیشه امنیت دسته جمعی را به عنوان یکی از شاخص های محوری سیاست خارجی و امنیتی امریکا در حوزه خلیج فارس دانست.

موضوع اصلی روبیو هماهنگ سازی نیازهای امنیتی و همکاری های چندجانبه ایران با کشورهای منطقه ای است. در چنین شرایطی است که اهمیت بازگشایی تنگه هرمز برای اقتصاد جهانی موردتوجه قرار می گیرد. هرگونه کنش تاکتیکی ایالات متحده که در فضای مقاومت ازسوی ایران قرار گرفت، آثار خود را به جای آنکه معطوف به تحقق ایده تغییر رژیم در ایران باشد، با نشانه هایی از تغییر الگویی سیاست منطقه ای همراه شده است. عبور از چنین شرایطی را می توان به عنوان بخشی از راهبرد جدید سیاست جهانی دانست.

نقش یابی امریکا در آینده سیاست منطقه ای خلیج فارس بدون حضور و مشارکت ایران به نتیجه مطلوب و موثری منجر نمی شود. ژئوپلیتیک ایران از قابلیت لازم برای اثربخشی در فضای سیاسی و امنیت منطقه ای برخوردار است. ایالات متحده در سال های پس از انقلاب اسلامی تلاش نمود تا سیاست مهار را در دستور کار قرار داده و به این ترتیب توانست بخش قابل توجهی از قابلیت های اقتصادی و راهبردی ایران را مهار، محدود و کنترل نماید.

ساماندهی جنگ 12 روزه و جنگ اخیر علیه ایران بیانگر این واقعیت است که قابلیت های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ژئوپلیتیکی همواره نقش موثری در شکل بندی قدرت سیاسی و راهبردی کشورها خواهد داشت. ضرب المثل ایرانی به این موضوع اشاره دارد که نمی توان قابلیت های بنیادین یک بازیگری را نادیده گرفت و نیروهای دیگری را جایگزین آن نمود. ضرب المثلی که بیان می دارد شتر نشسته از خر ایستاده بلندتر است.

سفر روبیو به کشورهای منطقه ای بیانگر این موضوع بود که اولا امریکا محور اصلی اقتصاد و سیاست جهانی می باشد. ثانیا ادامه نقش امریکا بدون توجه به منابع اقتصادی و قابلیت های راهبردی حوزه خلیج فارس به نتیجه مطلوبی منجر نمی شود. ثالثا امریکا در جنگ توانست بخشی از قابلیت های تاکتیکی ایران را کاهش داده و این امر زمینه ظهور شکل جدیدی از موازنه قدرت منطقه ای را اجتناب ناپذیر ساخته است. همکاری های جمعی و منطقه ای کشورهای حوزه خلیج فارس می تواند گام جدیدی برای عبور از بحران های آینده تلقی شود.

پیام روبیو به کشورهای منطقه ای بیانگر این واقعیت است که در عصر جامعه شبکه ای امکان کنترل تمامی نشانه های تهدید منطقه ای وجود ندارد. گزینه همکاری می تواند نتایج مطلوب تری را برای کشورهای منطقه و قدرت های بزرگ به همراه داشته باشد. آنچه در چارچوب ایجاد اتاق اضطراری امنیت منطقه ای در دوحه قطر مورد پذیرش ایران و امریکا قرار گرفته را می توان به عنوان گامی موثر برای مدیریت بحران و امنیت سازی در شرایطی دانست که هنوز زخم های جنگ و محرومیت های ناشی از تحریم بر کالبد سیاسی و راهبردی ایران سنگینی دارد. عبور از چنین شرایطی بدون همکاری های منطقه ای و بین المللی حاصل نمی شود.