پرونده هسته ای به عنوان محور اصلی رقابت ایران و امریکا، نه صرفا یک موضوع فنی بلکه ابزار بازتعریف موازنه امنیتی میان دوطرف دیده می شود. در این چارچوب، توافق احتمالی بیشتر به سمت مدیریت تدریجی تحریم ها و احیای محدود صادرات انرژی ایران پیش می رود تا یک توافق جامع و این روند به شدت تحت تاثیر رقابت قدرت های بزرگ و محدودیت های ساختاری بازار انرژی قرار دارد. درنهایت، به دلیل چندلایه بودن رژیم تحریم ها، محدودیت های حقوقی غرب و بی اعتمادی نهادی (به ویژه در پرونده نظارت آژانس بین المللی انرژی اتمی)، هرگونه توافق بالقوه شکننده، زمان بر و وابسته به موازنه متغیر ژئوپلیتیک باقی خواهد ماند.

به گزارش اعتماد، درحالی که تنها چند روز از امضای یادداشت تفاهم میان ایران و امریکا و برگزاری نخستین دور از مذاکرات شصت روزه می گذرد، تنش ها در تنگه هرمز بار دیگر به صدر تحولات منطقه بازگشته است. دونالد ترامپ، رییس جمهور امریکا نخست با ادعای اینکه ایران دست کم چهار پهپاد انتحاری به سمت کشتی های عبوری از تنگه هرمز شلیک کرده و این اقدام نقض توافق آتش بس است، از سرنگونی سه پهپاد و آسیب دیدن یک کشتی تجاری خبر داد.

ساعاتی بعد نیز سنتکام مدعی شد در پاسخ به این حمله، چند مرکز ذخیره موشکی، پهپادی و راداری ایران را هدف قرار داده است. در مقابل، روابط عمومی سپاه پاسداران با تایید حمله امریکا به سواحل ایران اعلام کرد نیروی دریایی سپاه در پاسخ، نقاط استقرار ارتش امریکا در منطقه را هدف قرار داده و هشدار داد هرگونه حمله مجدد با پاسخی گسترده تر روبه رو خواهد شد.

این حملات در شرایطی صورت گرفت که مقامات امریکایی مدعی شده بودند خط ارتباط مستقیمی میان تهران و واشنگتن در موضوع تنگه هرمز برقرار شده است، ادعایی که با بیانیه صریح سپاه پاسداران مبنی بر دروغ محض بودن آن رد شد.

این تحولات در شرایطی رخ می دهد که همزمان منابع عربی از برگزاری دور جدید مذاکرات فنی ایران و امریکا در روزهای 28 و 29 ژوئن در سوییس خبر داده اند. این درحالی است که ازسوی دیگر انتشار متن توافق چارچوبی لبنان و اسراییل با میانجیگری امریکا و سفر مارکو روبیو به منطقه و بالاخص سه کشور کویت، امارات و بحرین در مقطع کنونی نشان می دهد واشنگتن در حال پیشبرد همزمان چند پرونده امنیتی در منطقه به موازات پیشبرد مذاکرات با ایران است.

به باور برخی تحلیلگران در چنین فضایی، تفاهم اخیر تهران و واشنگتن، با وجود آنکه توانسته مسیر گفت وگوها را باز نگه دارد، اما همچنان تفاهمی شکننده است که در ادامه با آزمون های دشوار امنیتی و سیاسی روبه رو خواهد بود؛ آزمون هایی که می تواند از نحوه مدیریت تنش ها در تنگه هرمز تا سرنوشت مذاکرات پیش رو و حتی تحولات جبهه لبنان، بر دوام یا تزلزل این تفاهم اثرگذار باشد.

به همین بهانه با هدف بررسی همزمان این تحولات و ارزیابی چشم انداز مذاکرات ایران و امریکا در سایه رخدادهای اخیر با نوذر شفیعی، عضو هیات علمی دانشگاه تهران گفت وگو کردیم.

مشروح این گفت وگو را در ادامه می خوانید:

نوذر شفیعی، استاد دانشگاه تهران در پاسخ به تحولات تنگه هرمز و مساله مشارکت تهران و مسقط در رژیم حقوقی این آبراه استراتژیک گفت: البته که بحث تنگه هرمز شاید پس از پرونده هسته ای ایران، مهم ترین مساله برای امریکا باشد و در مقابل، برای ایران نیز احتمالا بعد از موضوع رفع تحریم ها، مهم ترین موضوع در دستور کار محسوب می شود، به همین دلیل آنچه امروز درباره تنگه هرمز در حال شکل گیری است، صرفا یک اختلاف بر سر مسیر کشتیرانی نیست، بلکه نوعی رژیم سازی برای نحوه اداره این آبراه راهبردی است. به عبارت دیگر، هنجارها و قواعد جدیدی درباره چگونگی مدیریت و استفاده از تنگه هرمز در حال شکل گیری است که می تواند وضعیت این گذرگاه را نسبت به دوره پیش از جنگ تغییر دهد.

به باور شفیعی این هنجارسازی یا از طریق یک فرآیند مذاکراتی و توافق میان طرف های ذی نفع شکل می گیرد یا در پرتو موازنه قدرت و تحولات نظامی ایجاد می شود. ایران در عمل هر دو مسیر را دنبال کرده است؛ هم تلاش کرده از طریق مذاکره دیدگاه های خود را پیش ببرد و هم با اتکا به مولفه های قدرت، بر حقوق و منافع خود در این منطقه تاکید کند. در این رابطه تمایل ایران این است که مسیر شمالی تنگه هرمز، که به آب های ساحلی و سرزمینی ایران نزدیک تر است، به عنوان گذرگاه اصلی و مهم کشتیرانی مورد توجه قرار گیرد.

اما آنچه اکنون در عمل مشاهده می شود این است که کشتی ها همچنان عمدتا از مسیری عبور می کنند که به سواحل عمان نزدیک تر است. حتی مسیر جایگزینی که پیشنهاد شده و گفته می شود با حمایت سازمان ملل نیز مطرح شده، از نزدیکی آب های سرزمینی عمان عبور می کند. در نتیجه، گذرگاه شمالی تنگه هرمز که در مجاورت آب های سرزمینی ایران قرار دارد، همچنان کمتر مورد استفاده قرار می گیرد. همین مساله سبب شده است که در یکی، دو روز اخیر بار دیگر شاهد افزایش تنش ها در حوزه تنگه هرمز باشیم.

این کارشناس مسائل سیاست خارجی در ادامه خاطرنشان کرد: ریشه این تنش ها، از یک سو به کشتی هایی بازمی گردد که از نگاه ایران از دستورالعمل ها و الزامات تعیین شده تبعیت نمی کنند و ازسوی دیگر، به عبور برخی شناورها از مسیرهایی مربوط می شود که ایران آن ها را به رسمیت نمی شناسد یا مورد تایید خود نمی داند. با این همه به نظر می رسد تنگه هرمز بار دیگر در حال تبدیل شدن به یک چالش مهم است؛ چالشی که تنها به روابط ایران و امریکا محدود نمی شود، بلکه روابط ایران و عمان را نیز تحت تاثیر قرار می دهد و در عین حال به یک مساله مهم در سطح بین المللی تبدیل شده است.

با این حال، به نظر می رسد ایران در کنار تاکید بر حقوق و منافع خود در تنگه هرمز، باید مراقب باشد که اقداماتش به گونه ای نباشد که بار دیگر شرایط به سمت یک رویارویی نظامی و فضای جنگی سوق پیدا کند، زیرا در صورت بروز مجدد جنگ، این احتمال وجود دارد که درگیری به یک جنگ طولانی مدت تبدیل شود و هزینه هایی را به ایران تحمیل کند که جبران آن ها بسیار دشوار باشد. از این رو، به نظر می رسد بهترین مسیر آن است که ایران ضمن حفظ حقوق خود، از طریق مذاکره، به ویژه با کشور عمان و با درجه ای از انعطاف، سیاست های خود را در قبال تنگه هرمز دنبال کند تا هم منافع ملی حفظ شود و هم از تشدید تنش ها جلوگیری به عمل آید.

شفیعی در ادامه و در رابطه با سفر مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا به سه کشور کویت، امارات و بحرین آن هم در شرایطی که قطر و عربستان جزو مقاصد او نبوده است، گفت: متحدان همواره یکی از پایه های اصلی سیاست خارجی کشورها، چه در دوران صلح و چه در شرایط جنگ، به شمار می روند. در شرایط کنونی نیز نکته مهم این است که متحدان امریکا در منطقه، در نتیجه جنگ، متحمل خسارت و آسیب شده اند.

درست است که ممکن است این کشورها این موضوع را به صورت مستقیم با امریکا مطرح نکنند، اما انگاره ذهنی آن ها این است که جنگ علیه ایران با ابتکار و نقش آفرینی امریکا آغاز شد، درحالی که هزینه ها و پیامدهای آن را کشورهای منطقه پرداخت کردند. به باور شفیعی از نگاه این کشورها، مساله تنها خسارت های ناشی از جنگ نیست، بلکه آن ها معتقدند در هیچ یک از مراحل تصمیم گیری نیز نقشی نداشته اند.

نه در آغاز جنگ در جریان تصمیمات قرار گرفتند، نه در شروع مذاکرات میان ایران و امریکا مشارکتی داشتند و نه در روند مذاکرات نقش موثری ایفا کردند؛ با این حال، بیشترین آسیب های امنیتی، اقتصادی و سیاسی متوجه آن ها شده است. طبیعی است که چنین برداشتی می تواند بر نگاه این کشورها نسبت به امریکا تاثیر بگذارد. لذا در چنین شرایطی، این احتمال وجود دارد که برخی متحدان منطقه ای امریکا برای تامین منافع و موازنه روابط خارجی خود، بیش از گذشته به سمت سایر قدرت های بین المللی ازجمله چین، روسیه، هند و حتی اتحادیه اروپا گرایش پیدا کنند، به همین دلیل واشنگتن تلاش می کند مانع شکل گیری چنین روندی شود.

به گفته این استاد دانشگاه به نظر می رسد ماموریت اصلی روبیو از این سفر نیز در همین چارچوب قابل ارزیابی باشد، چراکه او تلاش می کند با برگزاری نشست و گفت وگو با متحدان منطقه ای امریکا، آن ها را نسبت به آنچه در روابط و مذاکرات میان ایران و امریکا در جریان است، توجیه و اقناع کند و نگرانی های آن ها را کاهش دهد، زیرا اگر چنین اقدامی صورت نگیرد، این احتمال وجود دارد که هم در روابط این کشورها با امریکا و هم در روابط آن ها با اسراییل، اختلال ها و شکاف های جدی ایجاد شود.

البته اینکه این سفر تا چه اندازه توانسته بر ذهنیت متحدان امریکا در منطقه تاثیر بگذارد، نگرش آن ها را نسبت به سیاست های واشنگتن اصلاح کند یا تمایل آن ها را برای حفظ و تقویت روابط با امریکا افزایش دهد، هنوز چندان روشن نیست و برای قضاوت درباره نتایج آن باید منتظر تحولات بعدی بود.

شفیعی در پاسخ به دیگر پرسش در رابطه با رویکرد احتمالی چین و روسیه در قبال رفع تحریم های فروش نفت بالاخص گزاره فروش نفت به واشنگتن گفت: واقعیت این است که این موضوع نیز یکی از پایه های اصلی تفاهم میان ایران و امریکا به شمار می رود. همان گونه که برای امریکا جلوگیری از حرکت برنامه هسته ای ایران به سمت ابعاد نظامی اهمیت اساسی دارد، برای ایران نیز فراهم شدن امکان بهره برداری از ظرفیت های اقتصادی و رفع محدودیت های تجاری، یکی از مهم ترین مطالبات در روند مذاکرات بوده است. در این میان، امکان فروش نفت، گاز، میعانات گازی و سایر فرآورده های مرتبط با بخش انرژی، بخش مهمی از خواسته های ایران را تشکیل می دهد.

به باور شفیعی این موضوع در یادداشت تفاهم به صورت صریح مورد توجه قرار گرفته و درباره آن توافق های مهمی نیز حاصل شده است، به همین دلیل، می توان گفت یکی از ارکان اصلی هرگونه تفاهم میان دوطرف، عادی سازی صادرات انرژی ایران و بازگشت این کشور به بازارهای جهانی است.

این استاد دانشگاه در ادامه خاطرنشان کرد: اما در ارتباط با رویکرد احتمالی چین در قبال رفع تحریم های ایران باید توجه داشت که ایران همچنان نفت و سایر محصولات مرتبط با بخش انرژی خود را، عمدتا با تخفیف، به بازارهای جهانی و به ویژه چین عرضه می کند. بنابراین، روابط انرژی ایران و چین اکنون عملا به شرایط پیش از جنگ بازگشته و روند صادرات نفت در همان چارچوب سابق ادامه دارد. درباره روسیه نیز وضعیت تقریبا به همین شکل است. درست است که جنگ فرصت مناسبی برای روسیه ایجاد کرد تا بتواند انرژی خود را با قیمت های بالاتر در بازارهای جهانی عرضه کند، اما اکنون شرایط به وضعیت پیش از جنگ بازگشته است.

از این منظر، افزایش دوباره صادرات نفت ایران نسبت به دوره جنگ ممکن است تا حدی به زیان منافع اقتصادی روسیه باشد، اما اگر این وضعیت را با دوره پیش از جنگ مقایسه کنیم، برای مسکو یک شرایط عادی تلقی می شود و موضوع جدید یا غیرمنتظره ای به شمار نمی رود.

شفیعی در پاسخ به پرسش دیگر در رابطه با احتمال بازگشت بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی به کشورمان و نقش نهاد پادمانی در روند مذاکرات ایران و امریکا گفت: مساله هسته ای ایران برای امریکا مهم ترین موضوع است؛ حتی از نگاه واشنگتن، هدف اصلی جنگ 39 روزه نیز پرونده هسته ای ایران بوده است. بنابراین، برنامه هسته ای ایران همچنان اصلی ترین موضوع مورد توجه ایالات متحده به شمار می رود. آنچه برای امریکا اهمیت دارد، این است که ایران به سمت تولید سلاح هسته ای حرکت نکند. در مقابل، ایران به اشکال مختلف این تعهد را نه تنها به امریکا، بلکه به جامعه بین المللی نیز داده است.

به باور شفیعی نخست، فتوای رهبری شهیدمان درباره حرمت تولید و استفاده از سلاح هسته ای است. دوم، ایران به دلایل انسانی اعلام کرده که به سمت ساخت بمب اتم نخواهد رفت. سوم اینکه اساسا بازدارندگی ایران نه بر پایه سلاح هسته ای، بلکه بر توان موشکی آن استوار است. بنابراین، باتوجه به این مولفه ها، ایران اساسا به دنبال دستیابی به تسلیحات اتمی نیست.

این استاد دانشگاه در ادامه گفت: در چنین شرایطی، ایران آمادگی دارد زمینه لازم را برای اطمینان بخشی به جامعه بین المللی فراهم کند. یکی از این اقدامات، اجازه بازرسی به آژانس بین المللی انرژی اتمی است. آژانس نیز در چارچوب های مختلف بر فعالیت های هسته ای ایران نظارت می کند. یکی از این چارچوب ها، توافق پادمانی میان ایران و آژانس است، مورد دیگر همکاری های داوطلبانه ای است که تهران با این نهاد انجام می دهد. به گفته شفیعی مشکل امروز ایران این است که آژانس بین المللی انرژی اتمی در شرایطی که باید به وظیفه فنی خود عمل می کرد، چنین نکرد.

ازجمله اینکه حمله به تاسیسات هسته ای ایران را محکوم نکرد، درحالی که همین نهاد پس از حمله به تاسیسات هسته ای امارات، بلافاصله آن اقدام را محکوم کرد. بنابراین، امروز مساله صرفا بی اعتمادی میان ایران و امریکا نیست، بلکه بی اعتمادی میان ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی نیز وجود دارد. با این حال، درنهایت باید سازوکاری فراهم شود که این نهاد بتواند فعالیت های هسته ای ایران را تحت نظارت قرار دهد. اگر چنین سازوکاری ایجاد نشود، اختلافات درباره پرونده هسته ای ایران همچنان ادامه خواهد یافت و این موضوع می تواند زمینه ساز تحولات بعدی باشد.

شفیعی در ادامه و در رابطه با بحث آزادسازی اموال بلوکه شده به عنوان دیگر بند هم یادداشت تفاهم تهران و واشنگتن گفت: درباره آزادسازی اموال بلوکه شده ایران باید گفت این موضوع یکی از مهم ترین مفاد تفاهمنامه است. البته در اینجا باید میان دو موضوع تفکیک قائل شد؛ یکی اموال بلوکه شده ایران و دیگری تحریم ها. درست است که بخش قابل توجهی از اموال بلوکه شده ناشی از اعمال تحریم هاست، اما این دو الزاما یک موضوع واحد نیستند. در برخی موارد، حتی پیش از این نیز گام هایی برای آزادسازی بخشی از این دارایی ها برداشته شده بود؛ ازجمله آنچه در ارتباط با منابع مالی ایران در کره جنوبی اتفاق افتاد.

به گفته این استاد دانشگاه اما اگر بحث تحریم ها را به طور مشخص در نظر بگیریم، باید توجه داشت که تحریم های اعمال شده علیه ایران اشکال مختلفی دارند. بخشی از آن ها تحریم های سازمان ملل متحد است، بخشی دیگر به تحریم های اتحادیه اروپا مربوط می شود و دسته سوم، تحریم های امریکاست که خود به دو بخش تقسیم می شود؛ تحریم هایی که براساس مصوبات کنگره وضع شده اند و تحریم هایی که برمبنای فرمان اجرایی رییس جمهور امریکا اعمال شده اند. به نظر می رسد امریکایی ها در تفاهمنامه متعهد شده اند که همه تحریم ها لغو شود.

شفیعی در ادامه یادآور شد: اما واقعیت این است که رییس جمهور امریکا تنها اختیار رفع تحریم هایی را دارد که براساس فرمان اجرایی رییس جمهور وضع شده اند. در مقابل، لغو تحریم های کنگره مستلزم طی شدن روندهای قانونی و تصویب در این نهاد است. البته اگر اراده سیاسی برای این کار وجود داشته باشد، باتوجه به اینکه اکثریت کنگره دراختیار جمهوری خواهان است، امکان انجام آن وجود دارد، اما این فرآیند نیازمند طی شدن سازوکارهای حقوقی و سیاسی است و طبیعتا زمان بر خواهد بود.

این تحلیلگر ارشد مسائل سیاست خارجی در ادامه گفت: اما در ارتباط با تحریم های سازمان ملل متحد و همچنین تحریم های اعمال شده ازسوی سایر کشورها نیز شرایط به همین سادگی نیست و رفع آن ها با پیچیدگی های قابل توجهی روبه رو است. در این زمینه، به نظر من مهم ترین موضع را رییس جمهور فرانسه مطرح کرد؛ آنجا که اعلام کرد درباره تحریم های سازمان ملل و تحریم های اتحادیه اروپا، فرانسه اجازه نخواهد داد این تحریم ها لغو شوند.

در مجموع، به نظر می رسد لغو تحریم ها، با وجود اینکه یکی از مهم ترین محورهای تفاهمنامه محسوب می شود و اهمیت آن در حدی است که در کنار محدودسازی فعالیت های هسته ای ایران قرار می گیرد، با این حال اجرای آن با دشواری های فراوانی همراه خواهد بود. بنابراین، اگرچه در تفاهمنامه به صراحت درباره این موضوع صحبت شده، اما عملیاتی شدن آن بسیار پیچیده و زمان بر است.

شفیعی در پاسخ به دیگر پرسش در رابطه با گمانه زنی ها پیرامون صندوق سرمایه گذاری سیصدمیلیارد دلاری به منظور بازسازی کشورمان گفت: به نظر می رسد برداشتی که در افکار عمومی درباره این موضوع شکل گرفته، لزوما برداشت دقیقی نباشد. بسیاری تصور می کنند قرار است مبلغ 300 میلیارد دلار به صورت یک جا دراختیار ایران قرار گیرد، درحالی که اساسا چنین برداشتی با سازوکار پیش بینی شده برای این صندوق همخوانی ندارد. در واقع، این صندوق صرفا یک سازوکار سرمایه گذاری است و هر کشوری براساس علاقه، ظرفیت، ملاحظات اقتصادی و میزان تمایل خود می تواند در آن مشارکت و سرمایه گذاری کند. به عبارت دیگر، هیچ الزامی برای کشورها به منظور تامین سهم مشخصی از این صندوق وجود ندارد و میزان مشارکت هر کشور تابع تصمیم و اراده خود آن کشور خواهد بود.

به گفته این استاد دانشگاه ازسوی دیگر، درمورد کارکرد این صندوق نیز بدان معنا نیست که منابع مالی در آن تجمیع شود و سپس ایران بتواند آزادانه آن را در هر حوزه ای که مایل باشد هزینه کند. فلسفه تشکیل این صندوق آن است که کشورهای سرمایه گذار، خودشان در پروژه ها و بخش های مشخصی از اقتصاد ایران که برای سرمایه گذاری مناسب تشخیص می دهند، منابع مالی را به کار بگیرند.

بنابراین، نحوه تخصیص سرمایه نیز براساس پروژه ها و حوزه های مورد توافق انجام خواهد شد، نه اینکه منابع مالی به صورت نقدی و بدون محدودیت دراختیار ایران قرار گیرد. درنتیجه، اصل تشکیل چنین صندوقی موضوع مهم و قابل توجهی است و می تواند یکی از ظرفیت های اقتصادی تفاهمنامه محسوب شود، اما نحوه اجرای آن، میزان مشارکت کشورها و چگونگی سرمایه گذاری در قالب این سازوکار، همگی تابع شرایط، توافقات و ملاحظات خاص خود خواهد بود.