پس اولین سوال، این نیست که چرا بانک هدف قرار گرفت؟؛ سوال درست این است که چرا نباید بانک هدف قرار می گرفت؟

در همه دنیا، زیرساخت های حیاتی، نخستین هدف حملات سایبری اند. برق، ارتباطات، حمل ونقل، آب و شبکه بانکی. نه به این دلیل که ضعیف ترند؛ به این دلیل که اثرگذارترند. کسی برای ایجاد بحران، وقتش را صرف هدفی نمی کند که نبودنش احساس نشود.

اینجاست که باید یک سوتفاهم را کنار گذاشت. هدف قرار گرفتن، با شکست خوردن یکی نیست.
پل بزرگ را بیشتر از پل کوچک بمباران می کنند؛ چون مسیر اصلی از روی آن می گذرد. آیا این یعنی پل بزرگ، پل بدی بوده است؟ نه. اتفاقا چون ستون اصلی عبور و مرور است، زیر آتش می رود. بانک های بزرگ هم همین حکم را دارند. میلیون ها مشتری، میلیون ها تراکنش و سهم بزرگی از گردش مالی کشور، آنها را به هدفی طبیعی برای مهاجمان تبدیل می کند.

از این زاویه، اصلِ حمله، بیش از آنکه درباره ضعف بانک ها حرف بزند، درباره اهمیت آنها سخن می گوید.

اما این فقط نیمی از واقعیت است. نیم دیگر، کیفیت مواجهه با بحران است.

اعتبار یک شبکه بانکی را روزهایی که همه چیز آرام است نمی سنجند. اعتبار، آن روزی سنجیده می شود که سامانه زیر فشار می رود؛ آیا داده های مردم حفظ شد؟ آیا دارایی ها مصون ماند؟ آیا خدمات به مدار بازگشت؟ آیا اختلال، ماندگار شد یا مهار شد؟

اینها معیار قضاوت اند؛ نه صرفِ وقوع یک حمله

در مهندسی، هیچ سازه ای را با این معیار نمی سنجند که هرگز زلزله نبیند. سازه را برای زلزله می سازند. امنیت سایبری هم همین است. هیچ شبکه ای در دنیا وجود ندارد که ادعا کند هرگز هدف حمله قرار نمی گیرد. رقابت امروز، رقابت بر سر حمله ناپذیری نیست؛ رقابت بر سر تاب آوری است؛ اینکه پس از حمله، چه کسی زودتر خود را بازیابی می کند، چه کسی داده هایش را حفظ می کند و چه کسی اجازه نمی دهد بحران فنی، به بحران اجتماعی تبدیل شود. اتفاقا اینجاست که خطر اصلی آغاز می شود.

تجربه جهان نشان داده بسیاری از حملات سایبری، نه با سرقت پول مردم پایان می یابد و نه با نابودی سرورها؛ بلکه با شایعه به نتیجه می رسد. مهاجم می داند اگر اعتماد عمومی فرو بریزد، دیگر لازم نیست سامانه را از کار بیندازد. جامعه، خودش کار نیمه تمام او را کامل می کند.

به همین دلیل، در جنگ های جدید، سرورها فقط یک میدان نبردند؛ میدان اصلی، ذهن مردم است.

اگر مردم تصور کنند هر اختلالی یعنی نابودی، اگر هر کندی را به ورشکستگی تعبیر کنند و اگر هر شایعه ای بتواند صف های طولانی مقابل خودپردازها ایجاد کند، آن گاه مهاجم به هدف خود رسیده است؛ حتی اگر یک خط از اطلاعات بانکی را هم نتوانسته باشد تغییر دهد. این البته به معنای نادیده گرفتن ضعف ها نیست.

اتفاقا اگر قرار باشد این ماجرا فقط با چند اطلاعیه، چند عذرخواهی و چند اصلاح موقت تمام شود، بزرگ ترین اشتباه همین جا رخ داده است. بحران، اگر به اصلاح ساختاری ختم نشود، فقط موعد بحران بعدی را عقب انداخته است.

امنیت سایبری دیگر یک موضوع فنی نیست که در اتاق کارشناسان فناوری اطلاعات حل شود. امروز بخشی از امنیت اقتصادی کشور است. همان گونه که برای ساخت شعبه، توسعه خدمات و افزایش سرمایه برنامه ریزی می شود، برای مقاوم سازی زیرساخت های دیجیتال نیز باید سرمایه گذاری مستمر، آزمون های دوره ای، سامانه های پشتیبان و سناریوهای مدیریت بحران طراحی شود. بانکی که میلیون ها نفر به آن تکیه کرده اند، باید برای بدترین روزها آماده باشد، نه فقط برای روزهای عادی.

از همین رو، این حادثه دو پیام هم زمان دارد.

پیام نخست برای مردم است؛ اختلال، الزاما به معنای فروپاشی نیست. شبکه ای که ستون اقتصاد کشور است، ممکن است هدف حمله قرار بگیرد، اما معیار قضاوت درباره آن، نحوه عبور از بحران است، نه اصل وقوع بحران.

پیام دوم برای مدیران است؛ اعتماد مردم سرمایه ای نیست که هر بار بتوان آن را خرج کرد و دوباره از نو ساخت. هر حمله سایبری، هشداری است که می گوید فردا از امروز پیچیده تر خواهد بود. اگر امروز زیرساخت ها بازآرایی نشوند، اگر تجربه ها به اصلاحات عمیق تبدیل نشوند و اگر امنیت دیجیتال به اندازه امنیت مالی جدی گرفته نشود، بحران بعدی فقط تکرار همین روایت خواهد بود؛ شاید با هزینه ای بیشتر.

بانک های بزرگ، از این گردنه عبور خواهند کرد؛ همان گونه که از بحران های دشوار دیگری نیز عبور کرده اند. اما ارزش واقعی این عبور، زمانی آشکار می شود که این حادثه، پایان یک اختلال نباشد؛ آغاز فصلی باشد که در آن، تاب آوری شبکه بانکی، به همان اندازه که سرمایه و ترازنامه اهمیت دارد، به یک اصل خدشه ناپذیر تبدیل شود.

کشورها را فقط با دیوارهای مرزی حفظ نمی کنند؛ با استحکام شریان هایی حفظ می کنند که زندگی روزمره مردم از آنها عبور می کند. شبکه بانکی، یکی از مهم ترین این شریان هاست. محافظت از آن، هم وظیفه مدیران است و هم سرمایه ای است که جامعه نباید اجازه دهد با نخستین موج شایعه، از دست برود.