محمد خواجویی، رییس گروه مطالعات لبنان در پژوهشکده تحقیقات استراتژیک خاورمیانه، در گفتگویی اظهار کرد: به نظر من ادامه اشغال بخش هایی از خاک لبنان و تداوم نقض حاکمیت ملی این کشور، بزرگ ترین مانع در مسیر تقویت نهاد دولت است. امروز دولت لبنان در فضای داخلی، آن اقتدار و مقبولیت لازم را ندارد. دولت هنگامی که از حزب الله می خواهد سلاح خود را زمین بگذارد، باید هم زمان توانایی خود را در دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی کشور اثبات کند؛ امری که تاکنون موفق به انجام آن نشده است.

به گزارش شرق، مشروح گفتگوی با وی را در ادامه می خوانید:

ارزیابی کلی شما از بندهای توافق میان لبنان و اسراییل چیست؟ یکی از مهم ترین بخش های آن به موضوع عقب نشینی اسراییل از دو ناحیه اشاره دارد. اما آیا این بند یا توضیحاتی که درباره اش ارائه شده، اسراییل را واقعا به چنین اقدامی وادار می کند یا صرفا با یک وعده و تعهد کلی مواجه هستیم؟

توافقی که شکل گرفته، یک ساختار کلی دارد و اساسا نام آن توافق بر سر چارچوب یک توافق بزرگ تر است. جزییات کامل توافق هنوز منتشر نشده و آنچه تاکنون به صورت رسمی و عینی در دسترس قرار گرفته، صرفا به این موضوع اشاره می کند که اسراییل از دو منطقه در جنوب لبنان عقب نشینی خواهد کرد. این مناطق را مناطق پایلوت یا مناطق آزمایشی نامیده اند؛ به این معنا که اسراییل به صورت آزمایشی از دو ناحیه مشخص خارج می شود.

آنچه در متن توافق به طور مشخص و عینی ذکر شده، همین مسئله است و فراتر از آن توضیح روشنی درباره اقدامات بعدی اسراییل ارائه نشده است. در مقابل، مقامات اسراییلی هم اعلام کرده اند از مناطقی که تحت عنوان منطقه امنیتی در جنوب لبنان از آن یاد می کنند، خارج نخواهند شد. منطقه ای که اسراییل درباره آن صحبت می کند، ناحیه ای با عمق حدود 10 کیلومتر در داخل خاک لبنان و با مساحتی نزدیک به 600 کیلومترمربع است.

در توافق کنونی هیچ اشاره ای به زمان بندی دقیق خروج اسراییل از این مناطق نشده است. فقط به طور کلی به مسئله عقب نشینی درباره موضوع خلع سلاح حزب الله ارجاع داده شده است. در واقع، عقب نشینی از آن دو منطقه آزمایشی صرفا اقدامی نمادین محسوب می شود؛ یکی از آن ها در جنوب رود لیتانی و دیگری در شمال این رودخانه قرار دارد. قرار است اسراییل از این دو منطقه خارج شود تا دولت لبنان بتواند این اقدام را در عرصه داخلی به عنوان دستاوردی سیاسی عرضه کند و بگوید در چارچوب توافق، روند عقب نشینی اسراییل از جنوب لبنان آغاز شده است.

اما اختلاف اصلی بر سر همان مناطقی است که اسراییل همچنان در اشغال خود نگه داشته و اساسا منطقه ای گسترده و وسیع را شامل می شود. این مسئله، هسته اصلی اختلافات را تشکیل می دهد. از همین رو، توافق فعلی فاقد جزییاتی است که بتواند چشم انداز روشنی درباره خروج کامل اسراییل از جنوب لبنان ارائه دهد.

همچنین در این توافق درباره موضوعاتی چون بازگشت آوارگان که شمار آن ها در لبنان حدود یک میلیون نفر برآورد می شود، هیچ سخنی به میان نیامده است. بنابراین توافق حاضر از استحکام لازم برخوردار نیست تا بتواند چشم اندازی روشن برای صلح و آتش بس پایدار در منطقه ایجاد کند.

در مورد مسئله ای که به آن اشاره کردید، یعنی احتمال خروج اسراییل از جنوب لبنان، این احتمال تا چه اندازه وجود دارد که در صورت پیش رفتن امور به صورت مطلوب و حتی در شرایطی که حزب الله خلع سلاح شود، اسراییل از مناطقی که برایش اهمیت امنیتی زیادی دارند، خارج شود؟

در واقع رابطه میان اسراییل و موضوع خلع سلاح حزب الله به نوعی به معمای مرغ و تخم مرغ تبدیل شده است. طرف اسراییلی می گوید تا زمانی که حزب الله خلع سلاح نشود، از خاک لبنان خارج نخواهد شد. در مقابل، حزب الله هم اعلام کرده است تا زمانی که اسراییل به اشغال بخش هایی از خاک لبنان پایان ندهد و از آن خارج نشود، هیچ گفت وگویی درباره خلع سلاح را نخواهد پذیرفت و چنین اقدامی را خیانت به لبنان می داند.

همین مسئله گره اصلی بحران را شکل داده است. نکته مهم آن است که توافق کنونی هم بیش از آنکه راه حلی برای این مشکل ارائه کند، بر ابهامات افزوده است.

اخیرا نبیه بری، رییس پارلمان لبنان و یکی از رؤسای سه گانه این کشور، صراحتا مخالفت خود را با این توافق اعلام کرد و گفت این توافق قابلیت اجرا ندارد. او همچنین انتقاد کرد که توافق درباره بسیاری از مسائل اساسی سکوت کرده و هشدار داد اجرای آن می تواند شکاف های موجود در جامعه لبنان را عمیق تر کند؛ زیرا رفع اشغالگری را به مسئله خلع سلاح گره زده و عملا گروه های مختلف لبنانی را در برابر یکدیگر قرار می دهد.

واقعیت این است که من استدلال اسراییل درباره لزوم خلع سلاح را بیش از هر چیز یک بهانه می دانم. کافی است به رفتار اسراییل در جنوب سوریه نگاه کنیم. اسراییل سال ها بخش هایی از بلندی های جولان را در اشغال خود داشته است. پس از سقوط بشار اسد هم بخش های جدیدی از خاک سوریه را به اشغال خود درآورد. آیا اشغال این مناطق در سوریه به دلیل وجود یک گروه مسلح تهدیدکننده بوده است؟ آیا اسراییل برای خروج از آن مناطق، رفع تهدید یک گروه خاص را شرط کرده است؟

واقعیت این است که در بسیاری از این مناطق اساسا هیچ تهدید عینی و هیچ گروه مسلحی وجود نداشته، اما اشغالگری اسراییل همچنان ادامه یافته است.

مسئله اصلی این است که اسراییل پس از عملیات های اخیر به دنبال تغییر کلی چهره امنیتی منطقه، دست کم در محیط پیرامونی خود است. تل آویو در پی آن است که ترتیبات امنیتی جدیدی را در مناطق اطراف خود چه در غزه، چه در لبنان ایجاد کند. اسراییل در سوریه هم مناطقی را تحت عنوان منطقه امنیتی یا منطقه حائل ایجاد کرده است؛ عنوانی که در عمل تفاوت چندانی با اشغالگری ندارد و می توان آن را شکل دیگری از توسعه سرزمینی دانست. اسراییل به بهانه تأمین امنیت خود این مناطق را در اشغال نگه داشته و به نظر من تا زمانی که هیچ عامل بازدارنده ای در میدان شکل نگیرد، بسیار بعید است تمایلی به خروج از این مناطق داشته باشد.

تجربه لبنان نیز مؤید همین مسئله است. خروج اسراییل از جنوب لبنان در سال 2000 نه در چارچوب یک توافق سیاسی، بلکه در نتیجه شرایط میدانی و فرسایشی شدن وضعیت برای نیروهای اسراییلی رخ داد. در واقع، اسراییل ناگزیر شد جنوب لبنان را ترک کند. امروز هم شرایط تفاوت بنیادینی با آن تجربه ندارد. از همین رو، احتمال اینکه اسراییل به طور کامل از جنوب لبنان خارج شود و وضعیت به شرایط پیش از جنگ 2024 بازگردد، از نظر من چندان زیاد نیست.

نکته دیگر آن است که توانایی حزب الله برای تغییر این معادله هم در شرایط کنونی به اندازه ای نیست که بتواند چنین تحولی را رقم بزند. در نتیجه، به نظر می رسد وضعیت فرسایشی موجود ادامه پیدا کند؛ حزب الله حاضر به خلع سلاح نخواهد شد و اسراییل هم حضور خود را در جنوب لبنان حفظ خواهد کرد. دست کم در کوتاه مدت و میان مدت، چشم انداز قابل پیش بینی نشان می دهد این وضعیت همچنان تداوم خواهد داشت.

در لبنان این روزها شعاری با عنوان اول لبنان مطرح می شود که تا حدی یادآور شعارهای آمریکایی هاست. با توجه به اشغالگری اسراییل و همچنین پیچیدگی های ژئوپلیتیکی و سیاسی لبنان، آیا چنین ایده ای اساسا قابلیت اجرا دارد؟

ببینید، ایالات متحده با یک تناقض جدی مواجه است. این تناقض از آنجا ناشی می شود که از یک سو مقامات آمریکایی، دست کم در سطح شعار و موضع گیری رسمی، بر تقویت نهاد دولت و ارتش لبنان تأکید می کنند و معتقدند سلاح باید صرفا در اختیار دولت باشد. این سخن، در ذات خود منطقی و قابل پذیرش است.

اما از سوی دیگر، آمریکا عملا دست اسراییل را برای اقداماتی که این رژیم براساس برداشت های امنیتی خود در لبنان ضروری می داند، باز گذاشته است. حفظ برتری امنیتی اسراییل نسبت به لبنان، موضوعی است که در تمام این سال ها با چراغ سبز واشینگتن دنبال شده است.

نتیجه چنین وضعیتی، شکل گیری یک تناقض آشکار است. اسراییل به طور مداوم علیه لبنان دست به اقدام می زند، حاکمیت ملی و تمامیت ارضی این کشور را نقض می کند و بخش هایی از خاک آن را در اشغال خود نگه می دارد. در نتیجه، همان دولتی که آمریکا مدعی تقویت آن است، از نظر مشروعیت و توانایی در معرض تضعیف قرار می گیرد.

یکی از انتقادهای اصلی حزب الله به جریان مقابل و به دولت لبنان همین است. حزب الله می گوید پس از توافق آتش بس سال 2024 و تا آغاز جنگ اخیر، حدود 15 ماه حتی یک گلوله نیز به سمت اسراییل شلیک نکرده است. در چنین شرایطی، اگر دولت مدعی است توانایی تأمین امنیت و حفاظت از تمامیت ارضی کشور را دارد، چرا نتوانسته مانع اقدامات اسراییل شود؟

به همین دلیل، به نظر من ادامه اشغال بخش هایی از خاک لبنان و تداوم نقض حاکمیت ملی این کشور، بزرگ ترین مانع در مسیر تقویت نهاد دولت است. امروز دولت لبنان در فضای داخلی، آن اقتدار و مقبولیت لازم را ندارد. دولت هنگامی که از حزب الله می خواهد سلاح خود را زمین بگذارد، باید هم زمان توانایی خود را در دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی کشور اثبات کند؛ امری که تاکنون موفق به انجام آن نشده است.

این وضعیت، به باور من، نتیجه همان تناقضی است که در رویکرد ایالات متحده نسبت به لبنان وجود دارد. با این حال، واقعیت آن است که آینده لبنان و راه برون رفت از بحران های کنونی، در گرو تقویت نهاد دولت، افزایش نقش دولت مرکزی و عبور از ساختارهای سنتی و طایفه ای است. این تنها مسیری است که می تواند لبنان را به ثبات برساند. اما همان گونه که اشاره کردم، مانع اصلی در این مسیر، اشغالگری و سیاست های توسعه طلبانه اسراییل است؛ سیاست هایی که موجب تضعیف دولت لبنان شده اند.

چه بسا اگر اسراییل به قوانین بین المللی پایبند بود، دولت لبنان توان بیشتری برای پیشبرد شعار اول لبنان و تحقق انحصار سلاح در دست دولت پیدا می کرد. در شرایط کنونی، دولت لبنان در عرصه داخلی با نوعی ناتوانی در اقناع افکار عمومی مواجه است. این دولت نمی تواند به سادگی استدلال کند که حزب الله باید سلاح خود را کنار بگذارد؛ زیرا هنوز نتوانسته ثابت کند که ارتش و دولت به تنهایی قادر به تأمین امنیت کشور هستند.

با وجود تمام این موانع، به نظر می رسد دولت لبنان بر مسئله خلع سلاح اصرار دارد. از سوی دیگر، حزب الله هم مخالفت شدیدی با توافق میان لبنان و اسراییل نشان می دهد. آیا این وضعیت به تعمیق شکاف های داخلی منجر خواهد شد؟ در این صورت چه مخاطراتی برای لبنان به همراه دارد؟

لبنان اساسا کشوری است که ساختار سیاسی آن بر پایه طایفه گرایی شکل گرفته است. در این کشور، سندی وجود دارد که از آن با عنوان میثاق ملی لبنان یاد می شود. براساس روح حاکم بر این میثاق، مسائل اختلافی و حساس لبنان باید از طریق اجماع، توافق و گفت وگو میان همه گروه ها و طوایف حل وفصل شود.

این صرفا یک اصل سیاسی نیست، بلکه ریشه در ساختار حقوقی و تاریخی لبنان دارد. واقعیت آن است که سنت سیاسی لبنان هم همواره بر همین مبنا شکل گرفته است. در این کشور هیچ قدرت فائقه یا بازیگر مسلطی وجود نداشته که بتواند اراده خود را بر سایر نیروها تحمیل کند. ساختار دولت لبنان اساسا بر پایه مشارکت طوایف مختلف در قدرت بنا شده است. همین ویژگی سبب شده است هیچ نهاد یا جریان سیاسی ای نتواند تمام اهرم های قدرت را در اختیار بگیرد و بر دیگران سیطره کامل داشته باشد.

در نتیجه، اجماع ملی و گفت وگوی سیاسی همواره مهم ترین سازوکار حل اختلافات در لبنان بوده است. برای درک این مسئله کافی است به تجربه های تاریخی لبنان نگاه کنیم. پایان جنگ داخلی 15ساله این کشور، نه از طریق غلبه نظامی یک طرف بر طرف دیگر، بلکه براساس توافق طائف رقم خورد؛ توافقی که در آغاز دهه 1990 میلادی مبنای نظم سیاسی جدید لبنان قرار گرفت. همچنین توافق دوحه در سال 2008 نیز نمونه دیگری از حل بحران های سیاسی از طریق مذاکره و اجماع بود. تمامی این توافق ها و نشست های سرنوشت ساز بر یک اصل مشترک استوار بودند: گفت وگو و توافق میان همه نیروهای سیاسی. لبنان هیچ گاه مسائل بنیادین خود را از طریق تصمیم های یک جانبه حل نکرده است. اگر چنین رویکردی در پیش گرفته شود، نتیجه ای جز افزایش تنش و حتی احتمال بازگشت به درگیری های داخلی نخواهد داشت.

مشکل کنونی از آنجا ناشی می شود که ایالات متحده و اسراییل، به ویژه در دو، سه سال اخیر، با اعمال فشارهای غیرمتعارف، توازن سیاسی موجود در لبنان را بر هم زده اند. در شرایط عادی، موضوع سلاح حزب الله هم باید از طریق یک روند گفت وگوی ملی و دستیابی به اجماع حل وفصل می شد؛ اما این روند شکل نگرفت و در نتیجه توازن سیاسی کشور دچار اختلال شد.

در سال 2008، میشل سلیمان طرحی را با عنوان استراتژی دفاع ملی لبنان مطرح کرد. هدف این طرح، آن بود که سلاح حزب الله در چارچوب یک راهبرد دفاعی ملی تعریف شود؛ به گونه ای که لبنان همچنان ابزار بازدارندگی و مقاومت خود را حفظ کند، در عین حال دولت نیز کنترل تصمیمات مربوط به جنگ و صلح را در اختیار داشته باشد.

نکته شایان توجه این است که حزب الله در آن مقطع با اصل این طرح موافقت کرده بود. از نگاه من، امروز نیز راه حل بحران دقیقا در همین مسیر قرار دارد؛ یعنی موضوع سلاح حزب الله باید به یک فرایند گفت وگوی ملی سپرده شود تا در نهایت تصمیمی مبتنی بر اجماع همه طرف ها شکل بگیرد. با این حال، به اعتقاد من، ایالات متحده و اسراییل مانع شکل گیری چنین روندی شده اند. در حالی که این چارچوب می توانست به حزب الله اطمینان دهد که توان بازدارندگی خود را دست کم در سطحی اصولی حفظ می کند، در عین حال این توانمندی در چارچوب نهاد دولت و راهبرد دفاعی ملی قرار می گرفت. با وجود این، اجازه داده نشد چنین راهکاری به نتیجه برسد.

تا زمانی که این وضعیت ادامه داشته باشد، تنش های موجود نیز پابرجا خواهند ماند و تصمیمات اتخاذشده قابلیت اجرایی پیدا نخواهند کرد. برای مثال، در تابستان سال گذشته، طرح خلع سلاح حزب الله در کابینه نواف سلام به تصویب رسید، اما آیا این تصمیم عملا اجرا شد؟ آیا ارتش لبنان که مسئولیت اجرای آن را بر عهده داشت، توانست چنین مأموریتی را به سرانجام برساند؟

واقعیت این است که اجرای چنین تصمیمی در شرایط فعلی تقریبا ناممکن بود. آن مصوبه بیش از آنکه یک برنامه عملیاتی باشد، متنی بود که روی کاغذ باقی ماند. همه طرف های سیاسی لبنان نیز از این واقعیت آگاه هستند. با این حال، فشارهای آمریکا همچنان ادامه دارد و اجازه نمی دهد این مسئله در قالب گفت وگوهای ملی و سازوکارهای اجماعی بررسی شود. تا زمانی که چنین وضعیتی برقرار باشد، به نظر من هیچ چشم انداز روشنی برای حل وفصل این بحران وجود نخواهد داشت. در این شرایط، همه بازیگران بر مواضع خود اصرار می ورزند، هیچ یک حاضر به عقب نشینی نیست و در نتیجه، تنش های موجود همچنان تداوم خواهد یافت.