با فرارسیدن اصلاحات میجی در سال 1868 و گسترش صنعتی سازی و مدرن سازی در سراسر ژاپن، بسیاری از شیوه های سنتی زندگی از میان رفتند. فرهنگ سامورایی عملاً نابود شد، اما فنون مبارزه سنتیِ بدون سلاح آنان که جوجوتسو نام داشت، بعدها پایه بسیاری از هنرهای رزمی مدرن در ژاپن و حتی فراتر از آن شد. جودو، کاراته، تکواندوی کره ای و جوجیتسوی برزیلی همگی این ریشه مشترک را دارند.

مدرن سازی ژاپن و اختراع هنرهای رزمی

قرن نوزدهمِ طولانی (1914-1776) شاهد موجی عظیم از تقلید ملی و اروپایی سازیِ پنهان در سراسر جهان بود. در چنین بستری، دوره اِدو در ژاپن (1867-1603) به پایان رسید. در سال 1868، دولت شوگون سالاری توکوگاوا طی یک کودتا از قدرت ساقط شد، آخرین شوگون برکنار گردید و امپراتور جدید میجی به عنوان حاکم ژاپنِ امپراتوری منصوب شد.

اصلاحات میجی، عصرِ تغییرات بود؛ دورانی که با توسعه سریع صنایع سنگین و اصلاحات گسترده اداری و سیاسی همراه گشت. بسیاری از شیوه های سنتی زندگی، همچون راه و رسم رزمی سامورایی ها، عملاً از میان رفتند. در حالی که طبقه سامورایی ها به تدریج ناپدید شد، مهارت های رزمی آن ها راه های جدیدی برای ظهور پیدا کرد. هنرهای رزمی سامورایی ها برای مبارزه بدون سلاح که مجموعاً با نام جوجوتسو شناخته می شدند، به عنوان سیستم های ارزشمند تمرینات بدنی شناخته شدند و برای دفاع شخصی و فعالیت های تفریحی بازسازی و تطبیق داده شدند.

از یک سو، مردان جوان و بلندپرواز ژاپنی که سرمستِ مدرنیته اما مسحورِ فرهنگ از دست رفته سامورایی ها بودند، کوشیدند تا فرهنگ ژاپنی را از طریق ابداع هنرهای رزمی ابراز کنند. از سوی دیگر، از آن جا که ژاپن موظف به ایجاد یک ارتش ملیِ آماده رزم بود، آموزش های آن ارتش با تکنیک های کاراته و جودو تقویت شد.

صادرات بین المللی کاراته و جودو منجر به ظهور دیگر هنرهای رزمی باستانی نظیر تکواندوی کره ای و جوجیتسوی برزیلی شد. این موارد نیز با ایجاد یک هویت فرهنگی پیوند داشتند و اگرچه ممکن بود از هنرهای سنتی بهره گرفته باشند، اما در چارچوبی کاملاً مدرن بازآفرینی شدند.

جودوی علمی جیگورو کانو

جیگورو کانو (1938-1860) در آخرین روزهای شوگون سالاری توکوگاوا، در خانواده ای ثروتمند و تولیدکننده ساکی (نوعی نوشیدنی سنتی ژاپنی) از طبقه شیزوکو (طبقه بازمانده از سامورایی ها) در شهر کوبه امروزی در ژاپن متولد شد. اگرچه او در خانه انضباط سخت گیرانه به سبک سنتی سامورایی ها را تجربه می کرد، اما در عین حال از تحصیلاتی عالی و متنوع بهره مند گشت که او را آماده ساخت تا از فرصت های فراهم شده توسط اصلاحات میجی نهایت استفاده را ببرد.

کانو پس از تجربه قلدری و زورگویی های شدید در دوران تحصیل در مدرسه معتبر ایکویی گیجاکو در توکیو، به هنرهای رزمی علاقه مند شد. شرمساریِ ناشی از ناتوانی در دفاع از خود، او را به سمت علاقه ای عمیق به تکنیک های جوجوتسوی سامورایی ها سوق داد. کانو در دوران تحصیل در دانشگاه توکیو، نزد استادان مختلف جوجوتسو تمرین کرد و درنهایت با ترکیب عناصر جوجوتسو، فلسفه روحی-جسمانی و علوم غربی، ورزش جودو (راهِ ملایم) را ابداع کرد.

تفکر علمی غربی که کانو در دانشگاه با آن مواجه شد، تأثیر عمیقی بر او گذاشت. جودوی او بر تکنیک هایی تأکید داشت که بر پایه درک علمی و بیومکانیکی از بدن انسان بنا شده بودند. او یک برنامه درسی مدرن و سیستم رتبه بندی با کمربند را معرفی کرد. او برخلاف مطالعه سنتیِ کاتا (فرم های ثابت)، بر راندوری (مبارزه آزاد) تأکید می ورزید.

بر همین اساس، اصل کلاسیکِ جوجوتسو مبنی بر شکست دادنِ قدرت از طریق انعطاف پذیری ، به یک سیستم فنی و نظری جدید بر پایه حداکثر بهره وری از انرژی تبدیل شد. کانو بیش از هر چیز، آرزو داشت که جودو را نه تنها یک فعالیت زیبایی شناختی، بلکه آموزشی برای جسم و روان قرار دهد.

کانو پس از پایان تحصیلات، در سال 1882 کودوکان (به معنای مکان آموزشِ راه/ مسیر) را در توکیو افتتاح کرد. او در ادامه به مهم ترین مربی و آموزش دهنده کشورش و شخصیتی کلیدی در مدرن سازی ژاپن تبدیل شد. جودو نخستین هنر رزمی ژاپنی بود که به رسمیت شناخته شده و درنهایت در سال 1964، اولین هنر رزمی شد که به یک ورزش رسمی المپیک تبدیل گشت.

ظهور کاراته

کیناوا، با آن نیروی وحدت بخش و مدرن سازِ دوران میجی، تأثیری ماندگار بر آنکو ایتوسو (1915-1831) گذاشت؛ مردی تحصیل کرده از خاندانی اشرافی که اکثر افراد او را پدر کاراته مدرن می دانند. ایتوسو در اوایل بیست سالگی، هنرهای رزمی اکیناوایی را زیر نظر استاد بوشی ماتسومورا (1901-1809) و هنر توده (به معنای لغوی دستِ سلسله تانگ که اشاره به هنرهای رزمی چینی دارد) آموخت. آموزش های او بعدها سبک های دیگر اکیناوایی را نیز در بر گرفت و او را به اولین استاد (شناخته شده ای) تبدیل کرد که هنرهایی را که بعدها با نام های شوری-ته ، ناها-ته و توماری-ته شناخته شدند، فرا گرفته بود.

ایتوسو در راستای تلفیق سبک های رزمی گوناگون اکیناوایی تلاش کرد و آن چه را بعدها به کاراته معروف شد، شکل داد. او کاتاهای (فرم های) پایه ای به نام پینان (به معنای راه آرامش) را ابداع کرد. وی همچنین شاگرد جوانی به نام گیچین فوناکوشی (1957-1868) را پرورش داد که خود بعدها یکی از عوامل اصلی توسعه کاراته مدرن شد.

فوناکوشی در سال 1922، به دعوت جیگورو کانو، کاراته را با اجرای نمایش کاتا و ارائه جنبه های فلسفی و متعالی آن، در کودوکان به سرزمین اصلی ژاپن معرفی کرد. فوناکوشی آموزه های ایتوسو را به پنج اصل (ماکسیم) مشهور خود تغییر داد و کاراته-دو را از یک هنر رزمی صرف، به هنری تبدیل کرد که دربرگیرنده ارزش هایی همچون احترام، صداقت و پالایش شخصیت است. او همچنین برای ارتقای بُعد اخلاقی کاراته، بیست اصل کاراته-دو (شوتوکان نیجو کون) را معرفی کرد.

فوناکوشی در سال 1949، انجمن کاراته ژاپن (JKA) را تأسیس کرد و باشگاه های دانشگاهی و مدارس را تحت یک چتر واحد، که همگی با آموزه های او هم سو بودند، گرد هم آورد. امروزه، سبک شوتوکان که توسط فوناکوشی ابداع شد، پرطرفدارترین و گسترده ترین سبکِ کاراته ژاپنی است.

تکواندو: از ژاپن به کره

اگرچه تاریخ نگاری های رسمیِ تکواندو، آن را به عنوان یک هنر رزمی بومی توصیف می کنند که مستقیماً از هنر باستانیِ کره ایِ تک کیون (Taekkyon) زاده شده است، اما تکواندو پیوند نزدیکی با کاراته ژاپنی دارد.

خاستگاه های رسمی تکواندو با چوی هونگ هی گره خورده است؛ که از کهنه سربازان جنگ کره، ژنرال ارتش کره جنوبی و بعدها پناهنده به کره شمالی بود. چوی که در سال 1918 در هوا دِ (Hwa Dae، کره شمالی امروزی) و در دوران تاریک اشغال کره توسط ژاپن (1945-1910) متولد شده بود، راه خود را به ارتش کره جنوبی باز کرد و در طول جنگ کره (1955-1950) به عنوان افسر خدمت کرد. به گفته خودش، او به هم رزمان سرباز خود شیوه ای از مبارزه را آموزش می داد که ترکیبی از تک کیون (Taekkyon) با عناصری از شوتوکان کاراته بود که در دوران اقامت خود در ژاپن آموخته بود.

گفته می شود که چوی پس از جنگ، به اصلاح و ترویج سیستم رزمی خود ادامه داد و در سال 1955، رسماً نام آن را تکواندو گذاشت. با این وجود، تکنیک های رزمی که به تدریج به تکواندوی مدرن تبدیل شدند، هیچ شباهت واقعی به تک کیون ندارند.

درعوض، پس از جنگ کره، کاراته کاهای کره ای که پیش تر در ژاپن زندگی کرده بودند، به وطن بازگشتند تا مدارس آموزشی خود را تأسیس کنند. اکثر آن ها با افتخار بر ریشه (تبار) خود تأکید می کردند و برای توصیف هنرشان از معادل های کره ایِ کاراته (گُنگ سو/ دانگ سو) استفاده می کردند. در مقابل، چوی تقریباً تنها کسی بود که ادعا می کرد خاستگاه آموزه هایش چیزی غیر از ژاپنی است. با این وجود، او همچنان به عنوان بنیان گذار اصلی هنری شناخته می شود که در سال 2000 به یک ورزش المپیکی تبدیل شد.

از جودو در برزیل تا جوجیتسوی برزیلی

در مورد تکواندو، ورود کاراته ژاپنی به کره نقشی حیاتی داشت. مسیر مشابهی زمانی طی شد که میتسوئو مائدا، شاگرد ژاپنی جیگورو کانو، جودو را به برزیل آورد. اما با آموزش های خانواده سرشناس برزیلی، یعنی گریسی ها، و پیوند نزدیک با اقبال جنبش پروتوفاشیستیِ انتگرالیسم برزیلی ، جودویی که به برزیل وارد شده بود، به جوجیتسوی برزیلی (BJJ) تبدیل شد.

تقریباً در سال 1917، مرد جوانی به نام کارلوس گریسی در تئاتر د پاز (Teatro da Paz) در بلم، شاهد نمایش جودوی مائدا (که با نام کُنت کوما فعالیت می کرد) بود. گفته می شود کارلوس که مسحور مهارت های این جودوکار مرموز شده بود، بی درنگ برای یادگیری مستقیم نزد مائدا ثبت نام کرد و به سرعت به باارزش ترین شاگرد او بدل شد.

در سال 1925، کارلوس گام برداشت و اولین مدرسه گریسی جوجیتسو را در ریو دو ژانیرو تأسیس کرد. با این حال، برادر کوچک ترش، هلیو، کسی بود که درنهایت به عنوان بنیان گذار جوجیتسوی برزیلی به شهرت رسید. طبق روایات افسانه ای خانواده ی گریسی، این هلیو بود که با معرفی مفهوم اهرم ، جوجیتسو را متحول و بهینه سازی کرد. با این وجود، این پرسشِ کنجکاوی برانگیز همچنان باقی است که هلیو دقیقاً چگونه جودوی مائدا را دگرگون کرد و جوجیتسوی برزیلی (BJJ) چه تفاوتی با شکل اولیه آن دارد.

با این حال، خانواده گریسی سفر شگفت انگیز خاص خود را آغاز کردند. هلیو و کارلوس با دعوتِ علنی از سایر هنرمندان رزمی برای مبارزات چالش گریسی (Gracie Challenge) به منظور اثبات برتری جوجیتسوی خود، به شهرت رسیدند و اعتبار خود را به شدت افزایش دادند. آن ها همچنین به شکل گیری اسطوره ی بنیان گذار جوجیتسوی برزیلی کمک کردند: این افسانه که با تسلط بر نیرو، اهرم و موقعیت سازی، فردی کوچک تر و از نظر جسمانی ضعیف تر (مانند هلیو گریسی) می تواند بر حریفی بزرگ تر و قوی تر پیروز شود (افسانه ای که از جودو نیز گرفته شده است).

تأثیر این مفهوم، چیزی کمتر از یک انقلاب نبود. در اولین رویداد مسابقات یو اف سی (UFC) در سال 1993 (که نسخه تلویزیونی و مدرنِ همان چالش های گریسی بود)، روییس گریسی، پسر هلیو، بدون ذره ای شک ثابت کرد که BJJ مؤثرترین هنر رزمی جهان است. امروزه، جوجیتسوی برزیلی یکی از سریع ترین ورزش های رزمی در حال رشد در جهان است و همچنان هنر اصلی در مبارزات گیرایی (Grappling) در مسابقات هنرهای رزمی ترکیبی (MMA) محسوب می شود. اما جوجیتسوی برزیلی نیز درست مانند جودو، کاراته و در واقع تکواندو، ریشه های خود را مدیون دوران مدرن سازی ژاپن در اواخر قرن نوزدهم است.