چت بات ELIZA که در دهه 1960 توسط جوزف ویزنباوم، استاد دانشگاه MIT، طراحی شد، به عنوان یکی از نخستین نمونه های چت بات شناخته می شود؛ برنامه ای که با ایفای نقش یک روان درمانگر، شیوه تعامل انسان با رایانه را متحول کرد و زمینه ساز توسعه چت بات های امروزی از جمله ChatGPT شد.

به نقل از wired، بر اساس کتاب تازه منتشرشده اختراع الیزا (Inventing ELIZA)، پژوهشگران برای نخستین بار کد منبع اصلی این برنامه را از آرشیو MIT بازیابی کرده و علاوه بر تحلیل آن، نسخه ها و اسکریپت های ناشناخته ای از الیزا را فراتر از شخصیت مشهور DOCTOR منتشر کرده اند. نویسندگان این کتاب معتقدند روایت های رایج درباره الیزا تاکنون بخش مهمی از داستان، یعنی کد منبع آن، را نادیده گرفته بودند.

یکی از مشهورترین گفت وگوهای الیزا که بارها بازنشر شده، چنین است:

مردها همه مثل هم هستند.

از چه نظر؟

آن ها همیشه ما را در مورد چیزی یا چیزی اذیت می کنند.

می توانید یک مثال خاص بزنید؟

خب، نامزدم باعث شد من به اینجا بیایم.

نامزد شما باعث شد شما به اینجا بیایید.

او می گوید من بیشتر اوقات افسرده هستم.

متاسفم که می شنوم افسرده هستید.

به گفته نویسندگان کتاب، همین گفت وگوی ساده الهام بخش نسل های بعدی برنامه نویسان شد و پرسش هایی اساسی را مطرح کرد؛ از جمله اینکه آیا این گفت وگو واقعی بوده، الیزا چگونه پاسخ هایش را تولید می کرد و چرا کاربران به راحتی با آن ارتباط عاطفی برقرار می کردند.

ویزنباوم بعدها در کتاب قدرت کامپیوتر و عقل انسان که در سال 1976 منتشر شد، از واکنش کاربران به الیزا ابراز شگفتی کرد و نوشت: شواهد روشنی مبنی بر اینکه مردم با کامپیوتر طوری صحبت می کنند که گویی شخصی است که می توان به طور مناسب و مفید با عبارات صمیمی با او صحبت کرد. او نگران بود که کاربران به اشتباه برای رایانه ها درک، همدلی و هوش انسانی قائل شوند.

این پدیده بعدها با عنوان اثر الیزا شناخته شد. شری ترکل، جامعه شناس، این مفهوم را چنین تعریف می کند: گرایش عمومی تر ما به این که برنامه های کامپیوتری پاسخگو را هوشمندتر از آنچه واقعاً هستند، در نظر بگیریم. مقادیر بسیار کمی از تعامل باعث می شود که ما پیچیدگی خودمان را به شیء بی لیاقت نسبت دهیم. همچنین داگلاس هافستادر آن را استعداد افراد برای خواندن مطالب بسیار بیشتر از آنچه که در رشته هایی از نمادها - به ویژه کلمات - که توسط کامپیوترها به هم متصل شده اند، توجیه می شود توصیف می کند؛ تعریفی که نویسندگان معتقدند درباره مدل های هوش مصنوعی مولد امروزی نیز صدق می کند.

کتاب همچنین به ارتباط الیزا با آزمون تورینگ می پردازد. با این حال، ویزنباوم در مقاله معرفی الیزا در سال 1966 تأکید کرده بود که هدف برنامه هرگز اثبات هوشمندی ماشین نبوده است. او نوشت: توانایی سوژه برای ادامه مکالمه نیست، بلکه استخراج نتایج معتبر است… الیزا [بیشتر] ورودی های خود را دور می ریزد… الیزا در استفاده خود تاکنون، یکی از اهداف اصلی اش پنهان کردن عدم فهم خود بوده است.

ویزنباوم همچنین درباره نام گذاری برنامه توضیح داده بود: من نام الیزا را انتخاب کردم، زیرا مانند الیزا دولیتل اثر جی. بی. شاو که به شهرت پیگمالیون رسیده بود، این برنامه می توانست به طور فزاینده ای بهتر صحبت کند ، اگرچه مانند خانم دولیتل، هرگز کاملاً مشخص نبود که آیا باهوش تر شده است یا خیر.

نویسندگان کتاب معتقدند بسیاری از پرسش هایی که الیزا در دهه 1960 مطرح کرد، همچنان درباره سامانه های هوش مصنوعی امروز نیز وجود دارد؛ از جمله اینکه انسان و ماشین چگونه باید با یکدیگر تعامل کنند، زبان چگونه باید به صورت محاسباتی نمایش داده شود و ماشین ها تا چه اندازه باید بر کاربران تأثیر بگذارند.

این گزارش همچنین نشان می دهد فناوری هایی که امروز در پردازش زبان طبیعی (NLP) و مدل های زبانی بزرگ مانند ChatGPT به کار می روند، ریشه در همان پژوهش های اولیه دارند. با وجود پیشرفت های گسترده، رابط کاربری چت بات های امروزی همچنان شباهت زیادی به الیزا دارد و بسیاری از سازوکارهای پیچیده این مدل ها از دید کاربران پنهان می ماند.

ویزنباوم سال ها پیش نسبت به پیامدهای این روند هشدار داده بود. او می گفت: هر زمان که با یک فرد به عنوان کمتر از یک فرد کامل رفتار شود، او غیرانسانی می شود. اشکال مختلف مهندسی انسانی و اجتماعی… دقیقاً همین کار را انجام می دهند، به این معنی که تمام زمینه های انسانی، به ویژه زمینه هایی که به زبان انسان معنای واقعی می دهند را دور می زنند.

به باور نویسندگان، هشدارهای ویزنباوم درباره نسبت دادن هوش و درک انسانی به ماشین ها، استفاده گسترده از داده های انسانی برای آموزش مدل های زبانی و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی هوش مصنوعی، امروز بیش از هر زمان دیگری و در عصر ChatGPT و دیگر مدل های زبانی بزرگ، اهمیت پیدا کرده است.

الیزا

منبع: فرارو