محمدجواد ظریف وزیرخارجه پیشین و مدیر اندیشکده پایاب در نشریه فارن افرز نوشت: ایالات متحده حملات خود به ایران را از سر گرفته است. تفاهم نامه ای که تهران و واشنگتن ماه گذشته در سوییس منعقد کرده بودند و هفته ها به مویی بند بود، سرانجام از هم پاشید. دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، در 8 ژوییه گفت: فکر می کنم کار تمام شده است. دیگر نمی خواهم با [ایران] سروکار داشته باشم.

فروپاشی این تفاهم نامه جای تعجب ندارد. ایران و ایالات متحده برداشت های متفاوتی از مفاد توافق داشتند، به ویژه در مورد بندهای مربوط به تنگه هرمز. تهران بر این باور بود که طبق متن تفاهم نامه، متعهد شده است با به کارگیری حداکثر تلاش خود، تمهیداتی برای عبور ایمن و رایگان کشتی های تجاری، تنها به مدت 60 روز، فراهم کند. همچنین تصور می کرد که قرار است به همراه عمان و سایر کشورهای حوزه خلیج فارس، نحوه مدیریت و خدمات دریایی آینده در تنگه هرمز را تعیین کند. اما واشنگتن معتقد بود که ایران پذیرفته است اجازه عبور آزاد و بی قید و شرط از تنگه را بدهد و ایالات متحده نیز ملزم به رعایت ترتیبات تعیین شده از سوی ایران نیست. چنین توافقی هرگز نمی توانست در برابر این گونه اختلافات بنیادین دوام بیاورد. در این شرایط، ازسرگیری تقابل نظامی نه مسئله ای مربوط به احتمال وقوع ، بلکه موضوعی مربوط به زمان وقوع بود.

با این حال، تداوم جنگ به نفع هیچ یک از طرفین — نه ایران و نه ایالات متحده — نیست. اگرچه مردم و نیروهای مسلح ایران در برابر دو قدرت دارای سلاح هسته ای از کشورشان دفاع کرده اند، اما همچنان این درگیری را نبردی تحمیلی می دانند؛ مناقشه ای که هرگز مشتاق آغاز آن نبوده اند. در همین حال، واشنگتن از هدف ژئوپلیتیک اصلی خود منحرف شده است. بیش از یک دهه است که دولت های پیاپی آمریکا هدفی کلان را دنبال می کنند: کاهش بار تعهدات بلندمدت کشورشان در غرب آسیا برای تمرکز بر منطقه هند-اقیانوس آرام؛ سیاستی که مقامات مختلف آن را چرخش به سوی آسیا نامیده اند. سیاست های پیشین واشنگتن در قبال ایران — از جمله توافق هسته ای 2015، پیمان ابراهیم (که طی آن چندین کشور عربی پس از مذاکرات با میانجیگری آمریکا روابط خود را با اسراییل عادی کردند و بلوکی مستحکم علیه ایران شکل دادند که عملاً بخش عمده ای از نقش منطقه ای ایالات متحده را به اسراییل واگذار می کرد)، حملات ژوئن 2025 به ایران و جنگی که در ماه فوریه آغاز شد — همگی ابزارهایی بوده اند که برای دستیابی به این هدف به کار گرفته شده اند. اما همان طور که درگیری کنونی آشکار می سازد، واشنگتن قادر به حذف حکومت ایران نیست. تنها دیپلماسی، یک توافق صلح جدید و یک چارچوب امنیتی تازه که توسط کشورهای منطقه و برای آن ها تدوین شده باشد، به ایالات متحده اجازه می دهد تا توجه خود را به مسائل دیگر معطوف کند.

درگیری های نظامی سال گذشته فراتر از آزمودن توانمندی های ایران، اسراییل و ایالات متحده عمل کردند؛ این رویدادها مفروضات دیرینه ای را درباره اعمال فشار (اجبار)، بازدارندگی و آینده غرب آسیا به چالش کشیدند. ایالات متحده و اسراییل درگیری های اخیر با ایران را با این پیش فرض آغاز کردند که فشار نظامی مداوم می تواند یا تهران را به تسلیم وادارد و یا موجب فروپاشی جمهوری اسلامی شود؛ اما در عمل، خود را گرفتار در یک بن بست راهبردی یافتند. هیچ یک از اقدامات آن ها ــ از جمله حملات بی سابقه علیه رهبران سیاسی و نظامی ایران و وارد آوردن آسیب های جدی به زیرساخت های کشور ــ نتوانست تهران را به تغییر مسیر وادارد. تمامیت ارضی و نظام سیاسی ایران پابرجا ماندند و این امر گواهی بر تاب آوری ملت ایران و توانایی آن در دفاع از حاکمیت خود، حتی در دشوارترین شرایط، است.

قدرت های خارجی باید این واقعیت و پیامدهای آن را درک کنند. توانایی ایران در تاب آوری در برابر فشارهای نظامی مداوم، کنار گذاشتن تهران از هرگونه ساختار امنیتی منطقه ای در آینده را دشوارتر کرده است. این امر، پیش از هر چیز، شامل نقش محوری ایران در تضمین عبور و مرور محموله های انرژی و کشتی های تجاری از طریق تنگه هرمز می شود. تهران بار دیگر دسترسی به بخش عمده ای از این تنگه را مسدود کرده است؛ اقدامی که بسیاری از تحلیلگران غربی آن را نشانه ای از خصومت ایران و تمایل این کشور به اعمال فشار اقتصادی، اخلال در بازارهای جهانی نفت و محدود کردن آزادی کشتیرانی تعبیر کرده اند. اما ایران به دلیلی راهبردی و بسیار مشخص در بازارهای انرژی اخلال ایجاد کرده است: وادار کردن ایالات متحده و شرکایش به پایان دادن به کارزار خود برای نابودی ایران.

به عبارت دیگر، جنگ ایران را ناچار کرده است تا اکنون به این تنگه به ​​چشم مسئله ای حیاتی برای امنیت خود بنگرد. پیش از آغاز درگیری های گسترده در اواخر فوریه، ایران عموماً عبور و مرور در این آبراه را بدون مداخله تحمل می کرد؛ هرچند تحریم های آمریکا — که با همراهی شرکای واشنگتن اعمال می شد — مانع از دسترسی ایران به بسیاری از کالاهایی می شد که از این تنگه عبور می کردند. تحریم های آمریکا عملاً تنگه هرمز را به روی تجارت ایران بست، در حالی که آن را برای تقریباً تمام کشورهای دیگر باز نگه داشته بود. حملات آمریکا و اسراییل به این رویکردِ مبتنی بر مدارا پایان داده است؛ تغییری که هم در میان فرماندهان نظامی ایران و هم — و مهم تر از آن — در میان اکثریت قریب به اتفاق مردم این کشور رخ داده است. امروزه، هدف اصلی ایران در این تنگه آن است که اطمینان حاصل کند رقبا نمی توانند از این آبراه برای تدارک، تسهیل یا تداوم اعمال فشار علیه ایران — چه ماهیت نظامی داشته باشد، چه سیاسی و چه اقتصادی — بهره برداری کنند. مرز تفکیک میان تردد تجاری و عبور نظامی که پیش تر پذیرفته شده بود، اکنون رنگ باخته است. در زمان صلح، حقوق بین الملل دریایی تعیین کننده انتظارات است؛ اما در زمان جنگ، حتی قوانین بین المللی جنگ نیز بقای ملی را در اولویت قرار می دهند.

ایران اکنون بر این باور است که اگر مسیرهای دریایی، انتقال سامانه های تسلیحاتی، قطعات هواپیما، تجهیزات اطلاعاتی یا پشتیبانی لجستیکی برای ایالات متحده و شرکای منطقه ای آن را تسهیل کنند، نمی توانند از نظر سیاسی بی طرف تلقی شوند. از آنجا که تسلیحات و فناوری هایی که بعدها خاک، زیرساخت ها و غیرنظامیان ایران را هدف قرار دادند از طریق تنگه هرمز منتقل شده اند، سیاست گذاران ایرانی کاملاً محق هستند که تا زمان تداوم جنگ، ادامه فشارهای اقتصادی علیه ایران و پیگیری فعالانه تلاش ها برای تضعیف حق ایران در صیانت از منافع خود در این تنگه، جریان تردد در آن را محدود کنند. تشخیص اینکه کدام کشتی ها حامل کالاهای تجاری هستند و کدام یک موادی را حمل می کنند که حق حیات ایران را تهدید می کنند، برای تهران بسیار دشوار است. تحرکات دریایی در خلیج فارس باید نه بر اساس قواعد حاکم بر دوران صلح، بلکه در چارچوب قوانین درگیری های مسلحانه و نیات راهبردی درک و ارزیابی شود.

با این حال، اهرم فشاری که این تنگه برای تهران فراهم می کند، شکننده است. اگر ایران مکرراً تردد دریایی را تهدید کند، ممکن است بخش بزرگی از جهان را علیه خود بسیج کند. همچنین، تداوم مسدودسازی این مسیر می تواند به تسریع سرمایه گذاری های بین المللی در خطوط لوله، بنادر و کریدورهای لجستیکی زمینی منجر شود که عملاً این آبراه را دور می زنند. اگر بازارهای جهانی موفق شوند وابستگی خود را به این تنگه کاهش داده و مسیرهای جایگزین ایجاد کنند، ایران دیگر قادر نخواهد بود از تهدید به بستن آن به عنوان یک عامل بازدارنده استفاده کند. بنابراین، تهران باید خویشتنداری پیشه کند؛ همان طور که سایر دولت ها نیز باید از اقدامات اقتصادی، سیاسی و نظامی که به منافع ایران در این تنگه لطمه می زند، خودداری ورزند. این اقدامات شامل مواردی همچون اعمال تحریم هایی است که عملاً مانع بهره مندی ایران از آزادی کشتیرانی می شود، یا تشکیل ائتلاف دیپلماتیک علیه ایران، و یا انتقال تجهیزات نظامی تهدیدکننده امنیت ایران از طریق آب های این تنگه. بهترین راه برای تحقق این اهداف، ایجاد یک شبکه امنیتی منطقه ای است که از طریق گفتگو و همکاری، میان کشورهای ساحلی خلیج فارس اعتماد ایجاد کند. این رویکرد با از بین بردن دلیل اصلی حضور قدرت های خارجی، به حضور نظامی بی ثبات کننده و ماجراجویی های آن ها پایان خواهد داد. همان طور که در این یادداشت تفاهم تصریح شده است، ایران و عمان نحوه مدیریت و خدمات دریایی آتی در تنگه هرمز را در گفتگو با سایر کشورهای ساحلی خلیج فارس و در انطباق با قوانین بین المللیِ لازم الاجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز، تعیین خواهند کرد.

تنگه هرمز همچنان یک نقطه اشتعال حیاتی است. اما به سختی می توان آن را تنها منبع تنش بین تهران و واشنگتن دانست. برای پایان دادن به جنگ، ایران و ایالات متحده باید اختلافات گسترده تر خود را مدیریت کنند.

اهداف هر دو طرف باید متواضعانه باشد: تهران و واشنگتن نمی توانند دوست باشند. جنگ های اخیر که در آن ایالات متحده و اسراییل رهبر معظم ایران، فرماندهان ارشد آن و دانش آموزان بی گناه را به قتل رساندند، زخم های تاریخی این کشور را عمیق تر کرده است. این نارضایتی ها فراموش یا بخشیده نخواهند شد، اما لزوماً منجر به ادامه جنگ یا تشدید تنش نخواهند شد. نکته کلیدی این است که اطمینان حاصل شود که تعاملات دیپلماتیک آینده، برخلاف گذشته، به طور عملی اختلافات را مدیریت می کنند. اختلافات ایالات متحده و ایران گاهی اوقات محصول تفاوت های هویتی بنیادی است که نیاز به گفتگوی شفاف دارد. در موارد دیگر، آنها محصول سوءظن متقابل هستند که مانع همکاری مشترک بر سر منافع تاکتیکی می شود. گاهی اوقات، آنها مسائل سیاسی قابل مذاکره ای هستند که برای مصالحه استراتژیک مناسب هستند. برای پیشرفت، هر دو کشور باید بین ارزش های وجودی و اهداف مشترک و معاملاتی تمایز قائل شوند و در عین حال درگیر تلاش های بیهوده برای کسب نفوذ بیشتر نشوند.

یک توافق امنیتی واقع بینانه بین ایالات متحده و ایران در نهایت نیازمند یک چارچوب عدم تجاوز متقابل است که مانع از تبدیل اختلافات بر سر هویت به خشونت شود. سپس تهران و واشنگتن می توانند در مورد چالش های همپوشانی خود، مانند ایجاد ثبات در افغانستان، مقابله با قاچاق مواد مخدر و مدیریت مهاجرت، هماهنگ شوند. ایالات متحده تمامیت ارضی ایران را به رسمیت می شناسد، عنوان های تروریستی را از ایران و سازمان های آن حذف می کند و تمام تحریم ها را به طور دائم لغو می کند. واشنگتن همچنین متعهد می شود که به ایران در بازسازی ویرانی های ناشی از تجاوزش کمک کند، همانطور که در تفاهم نامه با ایجاد یک صندوق سرمایه گذاری 300 میلیارد دلاری برای این کشور قول داده است. در عوض، ایران با تضمین های دائمی عدم اشاعه هسته ای - مانند تصویب پروتکل الحاقی آژانس بین المللی انرژی اتمی که به بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی دسترسی بیشتری به تأسیسات هسته ای یک کشور می دهد - موافقت خواهد کرد. ایران ممکن است فتوای آیت الله علی خامنه ای، رهبر فقید ایران، علیه سلاح های هسته ای را به صورت قانونی تصویب کند.

اگر ایالات متحده خواهان صلح است، باید نقش اسراییل را مد نظر قرار دهد. دولت های پیاپی اسراییل، فراتر از آغاز نخستین جنگ علیه ایران در ژوئن 2025 و ترغیب ترامپ به مشارکت در شروع جنگ دوم، همواره با ابتکارات ایالات متحده برای کاهش تنش و ایجاد ثبات در غرب آسیا — از جمله توافق هسته ای سال 2015 و تفاهم نامه اخیر — مخالفت ورزیده اند. بنابراین، هرگونه تلاشی برای جلوگیری از تجدید درگیری ها باید این عاملِ برهم زننده را در نظر بگیرد؛ عاملی که تمایلش به تداوم جنگ — صرف نظر از هزینه های آن — با منافع ایالات متحده در تضاد است. رفتار اسراییل نه تنها مانع صلح با ایران می شود، بلکه ثبات کل منطقه غرب آسیا را نیز به خطر می اندازد. اسراییل با گسترش شهرک های اشغالی، ارتکاب نسل کشی در غزه و ویران کردن لبنان، بارها نشان داده است که برای حفظ سلطه نظامی خود، به دنبال ایجاد هرج ومرج در سراسر منطقه است.

مسئولیت رسیدگی به این منبعِ پایدارِ بی ثباتی بر عهده ایالات متحده و شرکای آن خواهد بود. هم ترامپ و هم جی دی ونس، معاون رییس جمهور آمریکا، در بند نخست آن تفاهم نامه متعهد شدند که تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را تضمین کنند. با این حال، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، ماه گذشته در جریان سفر خود به منطقه، کارزاری فعال را برای تضعیف آن بند آغاز کرد؛ اقدامی که تا حدی شامل تلاش های آمرانه برای وادار کردن دولت لبنان به پذیرش توافقی یک جانبه با اسراییل — آن هم در شرایطی که اسراییل همچنان بخش هایی از لبنان را در اشغال دارد — می شد. تناقض گویی های دولت آمریکا و بی تفاوتی آن نسبت به رنج های روزمره مردم فلسطین باید پایان یابد. در عوض، واشنگتن باید اعمال فشار واقعی بر اسراییل را آغاز کند.

اسراییل تنها بازیگری نیست که می تواند بر موفقیت توافق صلح میان تهران و واشنگتن تأثیر بگذارد. ایران و همسایگانش در خلیج فارس باید طرحی را تدوین کنند که به دهه ها تنش میان آن ها پایان دهد؛ تنشی که با جنگ ایران و عراق (1980-1988) آغاز شد و تا به امروز به زیان همه طرف ها ادامه یافته است. این بدان معناست که غرب آسیا باید از الگوی امنیتی متکی بر قدرت های خارجی فاصله بگیرد؛ رویکردی که پای نیروهای آمریکایی را به منطقه باز کرده و به تداوم درگیری ها انجامیده است. این رویکرد سال هاست که فاجعه بار بوده است؛ چنان که تهاجم عراق به کویت پس از جنگ ایران و عراق نخستین نشانه آن بود و خصومت های اخیر نیز این واقعیت را بیش از پیش آشکار کرده است. برون سپاری امنیت به قدرت های جهانی نمی تواند امنیت واقعی به ارمغان آورد، چه رسد به ثباتی که برای توسعه اقتصادی پایدار ضروری است.

در عوض، کشورهای غرب آسیا باید همگرایی بیشتری با یکدیگر ایجاد کنند تا قدرت هر کشور، ثبات سایر کشورها را تقویت کند. ایرانیان پیش تر پیشنهادهایی برای ایجاد ارکان چنین نظمی ارائه کرده اند. من در سال 2024، در مقام معاون رییس جمهور، خواستار برقراری گفتگویی نهادینه میان کشورهای منطقه شدم که بر پایه احترام متقابل، عدم مداخله و در نهایت، ترتیبات عدم تجاوز استوار باشد. این گفتگو شامل اقداماتی برای اعتمادسازی خواهد بود، از جمله برنامه های کمک های بشردوستانه در مناطق درگیری، ابتکارات مشترک ضدتروریسم و ​​کمپین های رسانه ای هم افزا برای ترویج همزیستی. همچنین پیشنهاد ایجاد یک شبکه هسته ای منطقه ای را مطرح کردم که شامل کنسرسیوم غنی سازی اختصاص یافته به کاربردهای صلح آمیز علم هسته ای باشد. اعضای این کنسرسیوم با تجمیع تخصص منطقه ای، همکاری علمی را ارتقا داده و از طریق ترتیبات راستی آزماییِ مشارکتی—که تضمین می کند هیچ عضوی به دنبال سلاح هسته ای نیست—اعتماد را تقویت خواهند کرد. چین و روسیه، همراه با ایالات متحده، می توانند در تأسیس چنین کنسرسیوم غنی سازی سوختی با مشارکت ایران و همسایگان علاقه مند در خلیج فارس همکاری کنند؛ کنسرسیومی که باید به تنها مرکز غنی سازی سوخت برای غرب آسیا تبدیل شود.

برای اطمینان از اینکه موفقیت هر کشور به نفع دیگران نیز تمام می شود، دولت های غرب آسیا باید یک اکوسیستم اقتصادی منطقه ای یکپارچه ایجاد کنند. برای نمونه، آن ها می توانند صندوق توسعه غرب آسیا را تأسیس کنند تا بودجه لازم برای بازسازی پس از درگیری، بهداشت و درمان، آموزش و زیرساخت های حیاتی را تأمین نماید. اتصال یکپارچه منطقه ای—شامل راه آهن های فرامرزی، خطوط لوله انرژی، زیرساخت های دیجیتال و مسیرهای دریایی—می تواند جابه جایی سرمایه و کالا را تسهیل کند. سایر نهادهای مشترک نیز می توانند به کشورهای غرب آسیا در مقابله با تهدیدهای وجودیِ مشترک، نظیر تغییرات اقلیمی و کمبود آب، یاری رسانند.

اگر این منطقه بتواند نهادهای مشترک و کارآمدی ایجاد کند، می تواند شاهد توسعه ای بی سابقه باشد. این منطقه از منابع طبیعی فراوان، تمدن هایی ریشه دار و جمعیتی جوان و تحصیل کرده برخوردار است. ایران به تنهایی وسعت سرزمینی گسترده، تخصص علمی پیشرفته و سرمایه انسانی در تراز جهانی را به میدان می آورد. کشورهای عربی نیز ظرفیت های بی نظیر مالی، سرمایه گذاری و مدیریتی، به همراه شبکه های تجاری جهانی را ارائه می دهند؛ پاکستان و ترکیه نیز با توانمندی های صنعتی قابل توجه و وزن ژئوپلیتیک خود در این عرصه سهیم هستند.

با توجه به دهه ها بی اعتمادی و بدگمانی در این همسایگی — از جمله میان برخی کشورهای عربی و همچنین بین آن کشورها و ایران — تحقق این امر آسان نخواهد بود. اما غرب آسیا لزومی ندارد که همچنان اسیر گذشته ی پرخشونت خود باقی بماند. جنگ های اخیر نه تنها هزینه های فاجعه بار رویارویی نظامی، بلکه محدودیت های کاراییِ توسل به زور را نیز آشکار کرده اند. هم واشنگتن و هم کشورهای عربی باید بپذیرند که ایران واقعیتی ماندگار در جغرافیای سیاسی منطقه است و ثبات این همسایگی با کنار گذاشتن ایران حاصل نخواهد شد. هم زمان، ایران نیز باید اعتمادبه نفسِ تازه احیاشده ی خود را با آمادگی برای دراز کردن دست دوستی به سوی همسایگان و پیگیری امنیت از طریق همکاری — و نه صرفاً بازدارندگی — همراه سازد. و سرانجام، تمام جهان باید دریابد که ثبات پایدار در غرب آسیا نه قابل وارد کردن از خارج است و نه با توسل به زور قابل تحمیل؛ بلکه این ثبات باید توسط خودِ ملت ها و دولت های منطقه بنا شود.