درحالی که جنگ آمریکا با ایران، بازار جهانی طلای سیاه را با یکی از بزرگ ترین شوک های عرضه در چند دهه اخیر مواجه کرد، بسیاری از تحلیلگران انتظار داشتند چین به عنوان بزرگ ترین واردکننده نفت جهان، بیشترین آسیب را از اختلال در تنگه هرمز متحمل شود. اما برخلاف این پیش بینی ها، پکن نه تنها از بحران عبور کرد، بلکه با مجموعه ای از تصمیمات حساب شده، خود را به یکی از معدود برندگان این شوک ژئوپلیتیک تبدیل کرد.

به گزارش دنیای اقتصاد، آنچه طی ماه های اخیر رخ داد، نشان داد چین دیگر تنها بزرگ ترین مصرف کننده نفت جهان نیست، بلکه به بازیگری تبدیل شده که می تواند جهت حرکت بازار را نیز تغییر دهد. بسته شدن عملی تنگه هرمز در اوج درگیری ها، عبور حدود 20درصد از تجارت جهانی نفت را مختل و قیمت نفت برنت را از محدوده 72دلار در هر بشکه به اوج 126دلار رساند. هرچند قیمت ها پس از فروکش نسبی تنش ها تا اوایل ژوییه دوباره کاهش یافت، اما بحران اخیر یک واقعیت مهم را آشکار کرد؛ بازار نفت دیگر تنها تحت تاثیر تصمیمات اوپک یا تولیدکنندگان بزرگ نیست، بلکه سیاست های وارداتی چین نیز می تواند به همان اندازه تعیین کننده باشد.

مهم ترین اقدام پکن در جریان بحران، کاهش ناگهانی واردات نفت خام بود؛ تصمیمی که بسیاری از معامله گران را غافلگیر کرد. آمارهای گمرکی چین نشان می دهد واردات نفت چین در ژوئن با افت بیش از 41درصدی به 7میلیون بشکه در روز رسید (کمترین میزان از سال 2016)؛ به این معنا که این کشور در مدت مشابه سال قبل بیش از 12میلیون بشکه نفت در روز وارد کرده بود.

این کاهش واردات تنها یک تصمیم تجاری نبود، بلکه بخشی از یک استراتژی از پیش طراحی شده برای مدیریت تنش به شمار می رفت. افت شدید تقاضای چین باعث شد بخشی از کسری عرضه ناشی از حذف بیش از 15میلیون بشکه در روز از صادرات خاورمیانه توسط بازار جهانی جذب شود و از جهش بیشتر قیمت ها جلوگیری شود. به بیان دیگر، اگر چین همچنان با ظرفیت معمول به خرید نفت ادامه می داد، احتمالا بازار جهانی با شوک قیمتی بسیار شدیدتری روبه رو می شد.

کاهش واردات تنها به این دلیل امکان پذیر شد که چین طی سال های گذشته به طور هدفمند ذخایر عظیم نفتی ایجاد کرده بود. واردات نفت این کشور در سال2025 حدود 5درصد افزایش یافت؛ افزایشی که بخش عمده آن نه برای مصرف، بلکه برای پر کردن مخازن ذخیره سازی انجام شد. برآوردها نشان می دهد چین اکنون 1.5میلیارد بشکه نفت خام در اختیار دارد؛ رقمی که معادل بیش از 100روز واردات متوسط این کشور است.

این ذخایر به پکن اجازه داد بدون نگرانی از کمبود عرضه، خرید نفت از بازار جهانی را به طور محسوسی کاهش دهد. نکته مهم تر آنکه دولت چین هیچ آمار رسمی از میزان ذخایر راهبردی خود منتشر نمی کند. همین نبود شفافیت باعث شده است تصمیمات پکن برای بازار جهانی تا حد زیادی غیرقابل پیش بینی باشد و بر نااطمینانی معامله گران بیفزاید.

استراتژی چین تنها به کاهش واردات محدود نشد. همزمان، دولت این کشور صادرات فرآورده های نفتی از جمله بنزین، گازوییل و سوخت جت را نیز محدود کرد تا از تامین کامل نیاز داخلی اطمینان حاصل کند. این تصمیم، هرچند امنیت انرژی چین را تقویت کرد، اما کشورهای وابسته به واردات سوخت از چین، از جمله استرالیا، بنگلادش و فیلیپین را با فشار بیشتری روبه رو ساخت.

چین در سال گذشته روزانه حدود 800هزار بشکه فرآورده نفتی صادر کرده بود؛ رقمی که حدود 12درصد واردات فرآورده های نفتی آسیا را تشکیل می دهد. بنابراین، محدود شدن صادرات چین، به سرعت بازار سوخت آسیا را دچار کمبود کرد و حاشیه سود پالایشگاه های منطقه را افزایش داد. هرچند پکن در ماه ژوییه بخشی از این محدودیت ها را کاهش داد، اما تجربه اخیر نشان داد دولت چین در صورت تشدید دوباره بحران، می تواند ظرف مدت کوتاهی جریان عرضه سوخت در آسیا را تغییر دهد.

نکته قابل توجه دیگر این بود که چین برای حفظ ذخایر نفت خود، به جای برداشت گسترده از مخازن، فعالیت پالایشگاه ها را کاهش داد. آمارها نشان می دهد میزان پالایش نفت این کشور در ژوئن به حدود 12میلیون بشکه در روز رسید؛ پایین ترین سطح از دوران اوج همه گیری کرونا در سال2020 و حدود 18درصد کمتر از سال قبل. این موضوع نشان می دهد بخش عمده ذخایر راهبردی چین همچنان دست نخورده باقی مانده و پکن هنوز ابزار قدرتمندتری برای مقابله با بحران های احتمالی آینده در اختیار دارد.

همزمان با افزایش ذخایر، چین طی سال های اخیر تولید داخلی نفت خود را نیز افزایش داده است. تولید نفت این کشور در سال گذشته به رکورد 4.3میلیون بشکه در روز رسید. از سوی دیگر، رشد سریع خودروهای برقی و توسعه حمل ونقل الکتریک موجب شده است آهنگ رشد تقاضای نفت در این کشور کاهش یابد. ترکیب این عوامل، وابستگی چین به واردات نفت را نسبت به یک دهه قبل به شکل محسوسی کاهش داده و قدرت مانور این کشور را در شرایط بحرانی افزایش داده است.

تا همین چند سال پیش، چین در ادبیات بازار نفت یک Price Taker یا قیمت پذیر محسوب می شد؛ کشوری که صرفا قیمت های جهانی را می پذیرفت و رفتار آن تابع شرایط بازار بود. اما بحران اخیر نشان داد این تعریف دیگر پاسخگوی واقعیت نیست. کاهش ناگهانی واردات نفت، محدود کردن صادرات فرآورده ها، استفاده مدیریت شده از ذخایر راهبردی و انعطاف در پالایش، همگی نشان دادند چین اکنون قادر است تعادل بازار جهانی را تغییر دهد. به بیان دیگر، پکن به تدریج در حال تبدیل شدن به یک Price Maker یا قیمت ساز است؛ جایگاهی که تاکنون عمدتا در اختیار اوپک، روسیه و در سال های اخیر آمریکا قرار داشت. این تحول، پیامدهای مهمی برای آینده بازار انرژی دارد.

اگر چین بتواند در بحران های بعدی نیز با کاهش یا افزایش سریع واردات خود بر تعادل عرضه و تقاضا اثر بگذارد، معامله گران دیگر تنها به تصمیمات اوپک یا آمار تولید آمریکا توجه نخواهند کرد، بلکه هر تغییر در سیاست انرژی پکن نیز می تواند به اندازه تصمیمات بزرگ ترین تولیدکنندگان جهان بر قیمت نفت اثرگذار باشد. پیامدهای این تحول تنها به بازار نفت محدود نمی شود.

چین با عبور موفق از بحران هرمز نشان داد که می تواند شوک های عرضه را تا حد زیادی در داخل مدیریت کند؛ موضوعی که وابستگی این کشور به بازار جهانی انرژی را کاهش داده است. در مقابل، این استقلال بیشتر می تواند به افزایش رقابت ژئوپلیتیک میان چین و آمریکا نیز منجر شود. هرچه پکن کمتر از نوسانات بازار جهانی آسیب ببیند و همزمان توان بیشتری برای اثرگذاری بر قیمت ها پیدا کند، نفوذ آن در معادلات انرژی جهان نیز افزایش خواهد یافت.

اگرچه جنگ علیه ایران و بحران هرمز خسارت های گسترده ای برای بازار جهانی انرژی به همراه داشت، اما شاید مهم ترین دستاورد آن، آشکار شدن چهره جدید چین در بازار نفت بود. کشوری که روزگاری بزرگ ترین مصرف کننده و آسیب پذیرترین واردکننده نفت جهان به شمار می رفت، اکنون با تکیه بر ذخایر عظیم راهبردی، افزایش تولید داخلی، توسعه خودروهای برقی و مدیریت هوشمند واردات و صادرات، به بازیگری تبدیل شده که نه تنها می تواند از شوک های انرژی جان سالم به در ببرد، بلکه قادر است بر روند قیمت ها نیز اثر بگذارد.

به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران معتقدند بزرگ ترین پیامد بحران اخیر، نه افزایش یا کاهش قیمت نفت، بلکه تغییر موازنه قدرت در بازار جهانی انرژی است؛ تغییری که در آن چین از یک مصرف کننده بزرگ به یک قدرت تعیین کننده در بازار نفت تبدیل شده است. این دگرگونی می تواند قواعد بازی انرژی را در سال های آینده بازنویسی کند و وزن تصمیمات پکن را در کنار اوپک و دیگر تولیدکنندگان بزرگ، به یکی از مهم ترین متغیرهای بازار جهانی نفت بدل سازد.