به نقل از خبرانلاین، در جنوب شرق ایران، جایی که امروز بادهای 120 روزه سیستان بر دشت های خشک می وزند، بقایای شهری آرمیده که هر بار باستان شناسان لایه ای تازه از آن را کنار زده اند، جهان را شگفت زده کرده است. شهری که نه اهرام مصر را داشت و نه شکوه تخت جمشید را، اما یافته هایش بارها نگاه پژوهشگران را تغییر داده است؛ از زنی که هزاران سال پیش چشم مصنوعی بر صورت داشت تا جراحی جمجمه کودکی که پس از عمل، ماه ها زنده ماند و جام سفالی ای که برخی آن را قدیمی ترین نمونه شناخته شده نمایش حرکت یا انیمیشن می دانند.

شهر سوخته سال هاست با عنوان شهری که از زمان خود جلوتر بود معرفی می شود؛ اما آیا این توصیف واقعاً بر پایه شواهد علمی است یا حاصل بزرگ نمایی رسانه ای؟ برای پاسخ باید به حدود پنج هزار سال پیش، در حاشیه دلتای رود هیرمند بازگردیم.

شهر سوخته در استان سیستان و بلوچستان و در حدود 56 کیلومتری زابل قرار دارد. این محوطه باستانی حدود 3200 سال پیش از میلاد شکل گرفت و نزدیک به هزار سال محل زندگی هزاران نفر بود؛ دوره ای که همزمان با شکوفایی تمدن های میان رودان، دره سند و مصر باستان است.

موقعیت جغرافیایی شهر، آن را به یکی از مهم ترین مراکز تبادل کالا، فناوری و فرهنگ در شرق فلات ایران تبدیل کرده بود. باستان شناسان در این محوطه آثاری از لاجورد افغانستان، صدف های دریای عمان، سنگ های قیمتی، مهرهای بین النهرینی و کالاهای مرتبط با تمدن دره سند یافته اند؛ نشانه هایی که از شبکه ای گسترده از تجارت در هزاره سوم پیش از میلاد حکایت دارد.

وسعت شهر نیز برای زمان خود چشمگیر بود. برآوردها نشان می دهد شهر سوخته در اوج شکوفایی، چندین بخش مسکونی، صنعتی، گورستان و ساختمان های عمومی را در بر می گرفت و احتمالاً یکی از بزرگ ترین مراکز شهری شرق ایران محسوب می شد.

راز چشمی که پنج هزار سال دوام آورد

یکی از مشهورترین کشفیات شهر سوخته، اسکلت زنی حدود 25 تا 30 ساله است که در گور شماره ی 6705 این شهر، در یکی از چشم هایش جسمی مصنوعی قرار داشت.

این پروتز از ماده ای قیری همراه با الیاف طبیعی ساخته شده و روی آن خطوط بسیار ظریفی به رنگ طلایی دیده می شود که احتمالاً برای شبیه سازی رگ های چشم طراحی شده بودند. آثار باقی مانده روی استخوان حدقه نشان می دهد این جسم برای مدتی طولانی استفاده شده و صرفاً یک وسیله تزیینی نبوده است.

برخی رسانه ها از آن به عنوان اولین چشم مصنوعی جهان یاد می کنند، اما باستان شناسان معمولاً با احتیاط بیشتری سخن می گویند و آن را یکی از قدیمی ترین نمونه های شناخته شده پروتز چشمی می دانند؛ کشفی که از مهارت بالای صنعتگران و آشنایی آنان با ساخت ابزارهای ظریف حکایت دارد.

جراحی جمجمه؛ پزشکی فراتر از انتظار

کشف دیگری که توجه دانشمندان را جلب کرد، جمجمه دختربچه ای حدود 13 ساله بود که روی آن آثار جراحی دیده می شد.

پژوهشگران معتقدند این کودک به بیماری ای مبتلا بوده که باعث تجمع مایع در جمجمه می شده است. برای کاهش فشار، بخشی از استخوان جمجمه او برداشته شده؛ عملی که امروزه آن را نوعی ترپاناسیون می نامند.

نکته شگفت انگیز این است که آثار ترمیم استخوان نشان می دهد بیمار پس از جراحی دست کم چند ماه زنده مانده است. این یافته، اگرچه به معنای پیشرفته بودن پزشکی به مفهوم امروزی نیست، اما نشان می دهد ساکنان شهر سوخته تجربه و دانش عملی قابل توجهی در درمان برخی آسیب ها و بیماری ها داشته اند.

قدیمی ترین انیمیشن جهان؟

جام سفالی کوچکی که امروز در موزه ملی ایران نگهداری می شود، شاید مشهورترین اثر شهر سوخته باشد.

روی بدنه این جام، پنج تصویر پیاپی از یک بز کوهی دیده می شود که به سوی درختی حرکت می کند و از برگ های آن تغذیه می کند. اگر ظرف با سرعت چرخانده شود، این تصاویر حالتی شبیه حرکت ایجاد می کنند.

به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران این اثر را قدیمی ترین نمونه شناخته شده استفاده از تصاویر متوالی برای القای حرکت می دانند؛ چیزی که گاه به صورت غیررسمی اولین انیمیشن جهان نامیده می شود.

البته باید توجه داشت که این اثر، انیمیشن به معنای امروزی نیست، بلکه نمونه ای بسیار کهن از بهره گیری هوشمندانه از توالی تصاویر برای نمایش حرکت است.

شهری با برنامه ریزی شهری

شگفتی های شهر سوخته تنها به آثار هنری و پزشکی محدود نمی شود. حفاری ها نشان داده اند که خیابان ها، خانه ها و کارگاه ها با نوعی نظم و برنامه ریزی ساخته شده بودند.

خانه ها معمولاً چند اتاق داشتند و از خشت خام ساخته می شدند. برخی ساختمان ها به شبکه ای برای هدایت آب و فاضلاب مجهز بودند و شواهدی از فعالیت های تخصصی مانند سفالگری، پارچه بافی، مهرسازی و فلزکاری در نقاط مختلف شهر به دست آمده است.

کاوش ها همچنین قدیمی ترین نمونه های پارچه های بافته شده، ابزارهای اندازه گیری، تخته های بازی و حتی بقایای مواد آرایشی را آشکار کرده اند؛ یافته هایی که تصویری پیچیده تر از زندگی روزمره مردم این شهر ارائه می دهند.

چرا شهر سوخته از بین رفت؟

با وجود شکوفایی چندصدساله، شهر سوخته حدود 1800 پیش از میلاد به تدریج متروک شد. دلیل دقیق این اتفاق هنوز مشخص نیست، اما بیشتر پژوهشگران مجموعه ای از عوامل را مؤثر می دانند؛ از تغییر مسیر رود هیرمند و کاهش منابع آب گرفته تا تغییرات اقلیمی، کاهش رونق مسیرهای تجاری و شاید دگرگونی های اجتماعی و اقتصادی.

برخلاف برخی روایت های عامه پسند، تاکنون هیچ مدرک معتبری درباره نابودی ناگهانی شهر بر اثر جنگ، زلزله یا فاجعه ای اسرارآمیز به دست نیامده است.

اهمیت جهانی این ناحیه در چیست؟

در سال 2014، شهر سوخته در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. این ثبت نه به دلیل وجود یک بنای عظیم، بلکه به خاطر ارزش استثنایی آن در شناخت روند شکل گیری شهرنشینی، فناوری، پزشکی، هنر و روابط تجاری در هزاره سوم پیش از میلاد بود.

امروز شهر سوخته یکی از مهم ترین محوطه های باستان شناسی خاورمیانه به شمار می رود و هر فصل کاوش، اطلاعات تازه ای درباره زندگی مردمانی آشکار می کند که پنج هزار سال پیش در یکی از خشک ترین نقاط ایران، تمدنی پویا و سازمان یافته بنا کرده بودند.

شاید به همین دلیل باشد که شهر سوخته هنوز هم سوخته نیست؛ بلکه هر کشف تازه، جرقه ای جدید برای شناخت گذشته ای روشن تر از آن چیزی است که سال ها تصور می کردیم.