به نقل ازخبرانلاین، نام قرارگاه خاتم الانبیا در ایران بیشتر با قرارگاه سپاه شناخته می شود که در وظایفش سازندگی تعریف شده است، یعنی قرارگاه سازندگی خاتم؛ مجموعه ای عظیم که در پروژه های عمرانی، نفتی و زیرساختی فعالیت دارد. اما بعد از وقوع دو جنگ اخیر، آن قرارگاه خاتم بیشتر معروف شده که در کار جنگ و حمله و دفاع است؛ قرارگاهی در ساختار نیروهای مسلح، با نام کامل قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا(ص) ؛ قرارگاهی نظامی که عالی ترین فرماندهی عملیاتی و جنگی را در اختیار دارد.

قرارگاه خاتم ریشه در جنگ ایران و عراق دارد؛ و پس از جنگ 8 ساله، در کنار ستاد کل نیروهای مسلح وظیفه عملیات های برون مرزی و تهاجمی را بر عهده گرفت.

اما اخیرا در حکم آیت الله سید مجتبی خامنه ای رهبری نظام، که برای انتصاب سردار علی عبداللهی، به عنوان رییس جدید ستاد کل نیروهای مسلح صادر شد، برای او سه مأموریت اصلی تعیین شد و یکی از آنها که شاید مهمترین هم باشد، تکمیل روند ادغام ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا(ص) مبتنی بر تدبیر امام شهید بود. همین بند نشان از یک تغییر مهم در معماری فرماندهی نیروهای مسلح دارد؛ تغییری که می تواند ساختار فرماندهی راهبردی و عملیاتی جمهوری اسلامی را به هم نزدیک تر کند.

سابقه تشکیل قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا به دهه 60 و جنگ ایران و عراق بازمی گردد. آن زمان دو نیروی نظامی ایران یعنی ارتش و سپاه در تاکتیک ها، تکنیک ها و نحوه عملکرد در جبهه ها کم کم به اختلاف رسیدند و برای فرماندهان ارشد سیاسی و نظامی جنگ، این اختلافات آزاردهنده بود و به نوعی کاهنده انرژی نیروهای مسلح در بحبوحه جنگی طاقت فرسا. این دو سازمان نظامی هر دو یک هدف یعنی دفاع از ایران را داشتند اما با نگاه های متفاوت. ارتش کلاسیک نگاه می کرد و سپاه صاحب نگاهی متفاوت بود.

هرچند عملیات های مشترک و هماهنگی میان این دو نیرو در مقاطع مختلف جنگ شکل گرفت، اما اداره یک جنگ گسترده نیازمند سطحی بالاتر از فرماندهان دو نیرو بود؛ سطحی که هر دو نیرو از آن تبعیت کنند و آن سطح حرف آخر را بزند؛ و همینطور ظرفیت های دو سازمان نظامی را با یکدیگر هماهنگ کند.

قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا در چنین فضایی و پیش از عملیات خیبر در سال 1362 به فرماندهی اکبر هاشمی رفسنجانی شکل گرفت. این قرارگاه به تدریج به مرکز هماهنگی و فرماندهی عملیات های گسترده تبدیل شد و تلاش کرد مسئله ای را حل کند که جنگ به روشنی آن را آشکار کرده بود: چگونه می توان نیروهای مختلف با ساختارهای مستقل را در یک میدان نبرد زیر یک فرماندهی واحد قرار داد؟

این تجربه، بعدها به یکی از پایه های شکل گیری و تحول ساختار فرماندهی کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی تبدیل شد.

تا پیش از روند جدید ادغام، میان مأموریت ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا تفاوت مشخصی وجود داشت. ستاد کل نیروهای مسلح در سطح کلان، مسئول هماهنگی، سیاست گذاری، برنامه ریزی و نظارت بر نیروهای مسلح است. ارتش، سپاه، فرماندهی انتظامی، بسیج و دیگر اجزای ساختار نظامی کشور در سطح عالی با این نهاد مرتبط هستند.

اما قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا ماهیتی عملیاتی و جنگی دارد؛ ساختاری که در شرایط جنگ، بحران و عملیات های گسترده، وظیفه هماهنگی و هدایت مشترک ظرفیت های نظامی را بر عهده می گیرد. به بیان دیگر، ستاد کل را می توان مغز راهبردی ساختار نیروهای مسلح دانست و قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا را اتاق جنگ و عملیات آن.

اکنون دستور برای تکمیل ادغام این دو ساختار، می تواند به معنای نزدیک تر شدن این دو سطح از فرماندهی باشد؛ یعنی فاصله میان تصمیم سازی راهبردی و فرماندهی عملیاتی کمتر شود.

زمان صدور دستور ادغام شاید به اندازه خود دستور اهمیت داشته باشد.

تحولات نظامی سال های اخیر، به ویژه تجربه درگیری های مستقیم و گسترده، نشان داده که جنگ مدرن دیگر به یک میدان زمینی محدود نیست. موشک ها، پهپادها، پدافند هوایی، نیروی هوایی، جنگ الکترونیک، عملیات اطلاعاتی و تهدیدات سایبری می توانند به طور هم زمان در یک بحران فعال شوند.

در چنین شرایطی، فرماندهی نیروهای مسلح با مسئله ای پیچیده تر از گذشته روبه رو است: چگونه باید مجموعه ای از توانمندی های متنوع و پراکنده را در کوتاه ترین زمان ممکن به یک پاسخ هماهنگ تبدیل کرد؟ همین مسئله احتمالاً یکی از دلایل اصلی اهمیت یافتن دوباره مفهوم فرماندهی مشترک است.

دستور اخیر نیز تنها به ادغام ساختاری محدود نمی شود. در حکم رییس جدید ستاد کل، بر ارتقای آمادگی های دفاعی و امنیتی و فراهم سازی امکان پاسخ به تهدیدهای متعارف، نوین، شناختی و ترکیبی تأکید شده است؛ عبارتی که نشان می دهد نگاه جدید به فرماندهی نیروهای مسلح، صرفاً معطوف به جنگ کلاسیک نیست.

با این حال، هنوز نمی توان با قطعیت گفت که ادغام به معنای حذف کامل عنوان و ساختار قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا خواهد بود. عبارت تکمیل روند ادغام بیشتر از آنکه از یک تصمیم ساده برای تعطیل کردن یک نهاد خبر دهد، نشان دهنده یک بازآرایی سازمانی است؛ بازآرایی ای که احتمالاً هدف آن ایجاد زنجیره فرماندهی منسجم تر میان سطح راهبردی و عملیاتی است.

نکته قابل توجه این است که علی عبداللهی پیش از رسیدن به ریاست ستاد کل، خود در ساختار قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا حضور داشت و این مسئله می تواند اجرای روند جدید را از نظر مدیریتی ساده تر کند. همچنین پس از صدور احکام جدید، تغییرات در جایگاه فرماندهی قرارگاه و ستاد کل، این گمانه را تقویت کرده که ساختار نهایی در حال بازطراحی است.

قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا محصول تجربه جنگ ایران و عراق بود؛ جنگی که ضرورت هماهنگی میان ارتش و سپاه را به یکی از مسائل اصلی جمهوری اسلامی تبدیل کرد.

امروز اما مسئله پیچیده تر شده است. اگر در دهه 60 چالش اصلی، ایجاد هماهنگی میان دو نیروی بزرگ نظامی بود، در شرایط جدید باید میان مجموعه ای از توانمندی های موشکی، هوایی، دریایی، پهپادی، پدافندی، اطلاعاتی و سایبری هماهنگی ایجاد شود.

از این منظر، ادغام ستاد کل نیروهای مسلح و قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا را می توان بیش از یک جابه جایی اداری دانست. این تغییر، در صورت اجرای کامل، می تواند تلاش جمهوری اسلامی برای ساختن یک زنجیره فرماندهی فشرده تر و متمرکزتر باشد؛ زنجیره ای که در آن فاصله میان تصمیم گیری درباره جنگ و هدایت جنگ کمتر شود.

اینکه ساختار نهایی دقیقاً چه شکلی خواهد داشت، هنوز مشخص نیست؛ اما یک نکته روشن است: قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا با آن تجربیات منحصر به فردش، اکنون خود در آستانه یکی از مهم ترین تغییرات تاریخی قرار گرفته است. تغییری که شاید در نهایت به معنای بازگشت به ایده ای قدیمی باشد: یک فرماندهی واحد برای نیروهای متفاوتی که قرار است در لحظه بحران، مانند یک نیروی واحد عمل کنند.