به نقل از ایرنا، زیر قدم های ما، جایی دور از هیاهوی شهر و نور خورشید، جهانی خاموش نفس می کشد، جهانی که هزاران و گاه میلیون ها سال در تاریکی شکل گرفته است، قطره ای که آرام آرام از سقف سنگی می چکد، قندیلی را می سازد که عمرش از چند نسل انسان بیشتر است و شکاف کوچکی در دل کوه می تواند راهی به رودخانه ها و سفره های آب زیرزمینی باشد، اینجا غار است، حفره ای تاریک در دل زمین ، البته نباید به آنها به چشم حفره های نمور و تاریک نگاه کرد بلکه آنها بخشی از حافظه طبیعت، پناهگاه گونه های منحصر به فرد و گنجینه ای پنهان از منابع آب و تاریخ زمین هستند.

امروز 13 سپتامبر در روز جهانی غارها و کارست، نگاه ها به این جهان پنهان دوخته شده است، به میراثی که شاید کمتر دیده شود، اما آسیب به آن می تواند زندگی روی زمین را تحت تأثیر قرار دهد، غارها قرن ها در سکوت ساخته شده اند، اما حفاظت از آنها دیگر نمی تواند در سکوت بماند.

نکته قابل توجه این است که امروز، 13 سپتامبر 2026، نخستین دوره رسمی روز جهانی غارها و کارست است که یونسکو این روز را در سال 2025 تصویب کرده است، در واقع 12 نوامبر 2025 و در جریان کنفرانس عمومی یونسکو در شهر سمرقند ازبکستان، روز 13 سپتامبر به عنوان روز رسمی جهانی غارها و کارست تصویب و اعلام شد.

داستان از این قرار است که در سال 2015، مصادف با پنجاهمین سال تأسیس اتحادیه جهانی غارشناسی (UIS)، تصمیم بر آن شد که سال 2021 به عنوان سال غارها و کارست به یونسکو پیشنهاد شود، این اعلام در روز 13 سپتامبر انجام گرفت به همین مناسبت، این روز ــ به دلیل نبود یک روز مشخص و مورد اجماع جهانی ــ به عنوان روز جهانی غارها و کارست به یونسکو پیشنهاد شد.

البته تا پیش از این برخی کشورها روزهای متفاوتی برای این روز داشتند ، به عنوان مثال از سال 2017، روز 6 ژوئن در برخی کشورها از جمله ایالات متحده و از سوی انجمن بین المللی غارهای نمایشی (ISCA) به عنوان روز غارها و دنیای زیرزمین اعلام شده بود، همچنین از سال 1389، روز جمعه نخستین هفته مهرماه نیز با ابتکار انجمن غار و غارشناسی ایران و همراهی کمیته غارنوردی و غارشناسی فدراسیون، به عنوان روز غارهای پاک نام گذاری و سپس به عنوان مناسبتی ملی اعلام شد.

بر این اساس امسال روز جهانی غارها و کارست با محوریت مدیریت پایدار غارها و کارست؛ با تمرکز بر حفاظت، آموزش و پژوهش به عنوان پایه های توسعه پایدار پاس داشته می شود.

با توجه به توسعه افسارگسیخته ، این روز فرصتی برای توجه بیشتر به یکی از ناشناخته ترین و عین حال ارزشمندترین بخش های طبیعت است، سرزمین هایی که بخش قابل توجهی از آنها در زیر زمین قرار دارند و نقش مهمی در زندگی انسان و پایداری اکوسیستم ها ایفا می کنند، وقتی صحبت از غار می شود، اغلب تصویری از یک فضای تاریک، قندیل های سنگی و تالارهای زیرزمینی در ذهن شکل می گیرد، اما غار فقط یک حفره در دل کوه نیست، بسیاری از غارها بخشی از سامانه های پیچیده کارستی هستند، سامانه هایی که در آنها آب از میان شکاف ها و حفره های سنگ های محلول مانند آهک نفوذ می کند و در طول زمان، شبکه ای از مجاری زیرزمینی و مخازن طبیعی آب را شکل می دهد.

از همین رو، حفره ها و غارهای زیر زمینی یکی از مهم ترین سامانه های طبیعی ذخیره و انتقال آب زیرزمینی محسوب می شوند، آب باران و رواناب های سطحی در مناطق کارستی می توانند به سرعت به زیرزمین نفوذ و به تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کنند، به همین دلیل هرگونه آلودگی در سطح زمین در این مناطق می تواند با سرعت بیشتری به منابع آب زیرزمینی منتقل شود.

این ویژگی، اهمیت حفاظت از مناطق کارستی را دوچندان می کند بنابراین فعالیت های معدنی، برداشت بی رویه آب، توسعه نامناسب گردشگری، دفع پسماند و فاضلاب و تغییر کاربری اراضی در محدوده های حساس کارستی، تنها به یک عارضه زمین شناختی آسیب نمی زند، بلکه می تواند یک زنجیره طبیعی شامل آب، خاک، پوشش گیاهی و حیات وحش را تحت تأثیر قرار دهد.

اهمیت غارها تنها به زمین شناسی و منابع آب محدود نمی شود، محیط تاریک، مرطوب و نسبتاً پایدار بسیاری از غارها شرایطی را برای شکل گیری زیست بوم هایی فراهم کرده است که گونه های خاصی از جانوران در آنها زندگی می کنند، برخی از این گونه ها در طول زمان خود را با زندگی در تاریکی مطلق سازگار کرده اند، در نتیجه ممکن است ویژگی هایی داشته باشند که در زیستگاه های سطح زمین دیده نمی شود، بنابراین تخریب یک غار یا تغییر شرایط طبیعی آن می تواند به معنای از دست رفتن زیستگاه گونه هایی باشد که حتی هنوز به طور کامل شناسایی نشده اند.

از سوی دیگر، غارها در مطالعه گذشته زمین و حتی تاریخ حضور انسان نیز اهمیت دارند، رسوبات، فسیل ها، بقایای جانوری، آثار باستانی و نقوش موجود در برخی غارها می توانند اطلاعات ارزشمندی درباره تغییرات اقلیمی، محیط زیست گذشته و زندگی جوامع انسانی در اختیار پژوهشگران قرار دهند.

علاوه بر اینها، غارها از جذاب ترین مقاصد گردشگری طبیعی هستند و توسعه گردشگری مسئولانه در آنها می تواند به ایجاد درآمد برای جوامع محلی و افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت حفاظت از طبیعت کمک کند، اما گردشگری بدون ضابطه می تواند خود به یکی از تهدیدات غارها تبدیل شود، ورود تعداد زیادی بازدیدکننده، دست زدن به ساختارهای آهکی، شکستن قندیل ها، رها کردن زباله، ایجاد سر و صدا، تغییر دما و رطوبت و استفاده نامناسب از نور مصنوعی می تواند تعادل ظریف اکوسیستم غار را بر هم بزند.

قندیل های یک غار شاید برای گردشگر تنها یک منظره زیبا باشد، اما شکل گیری آنها ممکن است حاصل هزاران سال فرایند طبیعی باشد، بنابراین آنچه در چند ثانیه شکسته می شود، شاید در طول عمر یک انسان دیگر قابل بازگشت نباشد.

روز جهانی غارها و کارست یادآور این واقعیت است که همه گنجینه های طبیعی در سطح زمین دیده نمی شوند، بخشی از مهم ترین ذخایر آب، زیستگاه های ارزشمند و شواهد تاریخ طبیعی و انسانی، در زیر پای ما قرار گرفته اند، جایی که آسیب های وارد شده به آنها ممکن است دیر آشکار شود، اما جبران آن بسیار دشوار باشد.

شناسایی بیش از 2500 غار در کشور / تدوین پیش نویس لایحه قانونی غارها

علیرضا نجیمی مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست در گفت و گو با خبرنگار ایرنا درباره روز جهانی غارها و کارست ( 13 سپتامبر برابر با 22 شهریور) با اشاره به شناسایی بیش از 2500 غار در کشور گفت: البته با توجه به شرایط جغرافیایی کشور قطعا تعداد غارها بیشتر از این خواهد بود.

وی افزود: از این تعداد بیش از 200 غار شناسایی شده در مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند و برای حفاظت و مدیریت این میراث طبیعی، پیش نویس لایحه قانونی غارها نیز تهیه و از طریق نمایندگان مجلس شورای اسلامی در حال پیگیری است.

وی در تشریح اهمیت روز جهانی غارها و کارست اظهار کرد: این روز برای نخستین بار در سال 2025 و در کنفرانس عمومی یونسکو در ازبکستان، نامگذاری شد و امسال نخستین سالی است که این مناسبت به صورت جهانی گرامی داشته می شود.

نجیمی ادامه داد: در کشور ما نیز موضوع غارها از حدود سال 1389 مورد توجه قرار گرفت و با پیشنهاد انجمن غارشناسی، از سال 1395 این موضوع رسمیت پیدا کرد و در تقویم رویدادهای زیست محیطی کشور دوم مهرماه به عنوان روز ملی غارها ثبت شد، بنابراین حدود 10 سال است که این روز در کشور به صورت رسمی مورد توجه قرار می گیرد.

مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: نامگذاری چنین مناسبت هایی فرصتی برای شناخت بیشتر پدیده یا موضوع مورد نظر، حفاظت و بهره برداری پایدار، آموزش، پژوهش و افزایش آگاهی عمومی است.

وی با اشاره به اهمیت غارها گفت: غارهای طبیعی کشور به عنوان گنجینه های تنوع زیستی، زیستگاه گونه های مختلف حیات وحش از جمله خفاش ها هستند و به عنوان منابع حیاتی آب های زیرزمینی نیز اهمیت دارند، همچنین این غارها از ارزش بالای تاریخی، باستانی، زمین شناسی و محیط زیستی برخوردارند.

نجیمی درباره اقدامات انجام شده برای حفاظت و مدیریت غارها گفت: از سال 1389 هیات وزیران آیین نامه ای تحت عنوان آیین نامه مدیریت، حفاظت و بهره برداری از غارهای کشور تصویب کرد، در این آیین نامه، کارگروهی تحت عنوان کارگروه ملی غارشناسی ایران پیش بینی شده است که ماهیتی فرابخشی دارد و مرجع سیاستگذاری، برنامه ریزی و هماهنگی میان دستگاه های مختلف در حوزه غارها است.

وی افزود: نمایندگانی از وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، وزارت ورزش و جوانان، تشکل های زیست محیطی، سازمان حفاظت محیط زیست، وزارت صنعت، معدن و تجارت، وزارت جهاد کشاورزی، وزارت نیرو، وزارت کشور، وزارت علوم و وزارت دفاع در این کارگروه حضور دارند و موضوعات مربوط به غارشناسی را پیگیری می کنند.

مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست گفت: این کارگروه وظایف متعددی در زمینه شناسایی، حفاظت و مدیریت غارها دارد و جلسات آن نیز به صورت منظم برگزار می شود و فعالیت ها در این زمینه ادامه دارد.

وی درباره مهم ترین اقدامات این کارگروه در 2 سال گذشته اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که در این مدت پررنگ تر پیگیری شد، تلاش برای تقویت پشتوانه قانونی حفاظت از غارها است، در همین راستا پیش نویس یک لایحه قانونی برای غارها پیشنهاد شده که از طریق نمایندگان مجلس شورای اسلامی در حال پیگیری است تا در نهایت قانون مدونی در رابطه با غارها در کشور داشته باشیم.

نجیمی افزود: موضوع دیگری که اخیراً در این زمینه انجام شده، ابلاغ شیوه نامه تعیین حریم حفاظتی و درجه بندی غارها از سوی ریاست سازمان حفاظت محیط زیست به دستگاه های ذی ربط است که این اقدام نیز گام مثبتی در زمینه حفاظت از غارها محسوب می شود.

وی با اشاره به مسئولیت دستگاه های مختلف در زمینه حفاظت از غارها گفت: بر اساس آیین نامه موجود، مسئولیت حفاظت از غارهای واقع در مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست بر عهده این سازمان است و مسئولیت حفاظت و نگهداری غارهای خارج از مناطق چهارگانه نیز به وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی واگذار شده است تا این دستگاه وظایف خود را در این زمینه انجام دهد.

100 غار درجه بندی شده است

نجیمی با اشاره به اینکه تاکنون 100 غار در کشور درجه بندی شده است گفت: غارهایی که قرار است درجه بندی شوند، نیازمند انجام مطالعات اولیه هستند، از جمله مطالعات مربوط به موقعیت زمین شناسی، آثار تاریخی و ویژگی های موجود در غار تا بتوان بر اساس این اطلاعات، درجه حفاظتی آنها را تعیین کرد.

وی در توضیح مفهوم درجه بندی حفاظتی غارها گفت: درجه بندی حفاظتی بر اساس ویژگی های هر غار انجام می شود و غارهایی که از اهمیت و حساسیت بالاتری برخوردارند، متناسب با ارزش ها و ویژگی هایشان در رده های حفاظتی بالاتری قرار می گیرند.

وی درباره جزییات درجه بندی حفاظتی غارها اظهار کرد: غارهایی که از نظر ایمنی، امنیت و زیست محیطی شرایط خاصی دارند، در بالاترین درجه حفاظتی یعنی درجه یک قرار می گیرند و در این درجه، حفاظت مطلق از غار مورد توجه است، در درجه دوم، دسترسی پژوهشی امکان پذیر است و برای این غارها می توان گردشگری معدودی را نیز پیش بینی کرد، چرا که نسبت به درجه یک حساسیت کمتری دارند.

نجیمی ادامه داد: درجه سه مربوط به غارهایی است که قابلیت گردشگری گسترده تری دارند و شرایط خاص و حساسیت های درجه های بالاتر را ندارند و می توانند با رعایت ضوابط، دسترسی عمومی داشته باشند، درجه چهار نیز چهارمین سطح درجه بندی حفاظتی غارهاست و در مجموع، چهار سطح برای درجه بندی حفاظتی غارها در نظر گرفته شده است.

وی با بیان اینکه متناسب با درجه حفاظتی، حریم غارها نیز تعیین می شود، اظهار کرد: بر اساس درجه بندی حفاظتی که برای غارها انجام می شود، حریم آنها نیز برای بهره برداری های پایدار در حاشیه و محدوده پیرامونی غار تعریف خواهد شد.

مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست درباره تعداد غارهای درجه بندی شده و توزیع آنها در سطوح مختلف حفاظتی گفت: در مجموع از 100 غار درجه بندی شده، 60 مورد از غارهای مورد بررسی در درجه یک، 15 مورد در درجه دو ، 15 غار در درجه سه و 10 غار در درجه چهار قرار گرفته اند.

وی تأکید کرد: درجه بندی غارها بر اساس ویژگی های خاص آنها انجام می شود و ویژگی های زمین شناسی و خصوصیات داخلی غار در تعیین درجه حفاظتی آن نقش دارد.

نجیمی ادامه داد: غارهایی که شرایط خاصی دارند، از جمله غارهایی که ساختار زیرزمینی یا عمودی دارند و دسترسی به آنها دشوار است، معمولاً در درجه های حفاظتی بالاتر قرار می گیرند، چرا که ورود به آنها از نظر ایمنی و سلامت نیز برای همه افراد امکان پذیر نیست.

وی درباره برنامه های آینده در حوزه غارشناسی اظهار کرد: طرح ملی مطالعه و تهیه نقشه غارهای واقع در مناطق تحت مدیریت در دستور کار قرار دارد و یکی از برنامه های آینده، تهیه نقشه و انجام مطالعات مربوط به این غارها است.

نجیمی یکی از مباحث مهم در بهره برداری از غارها را گردشگری مسئولانه عنوان کرد و افزود: باید از ظرفیت های موجود غارها استفاده کنیم، اما این استفاده باید در چارچوب اصول حفاظت و با توجه به ویژگی های هر غار انجام شود.

وی با تأکید بر ضرورت حفاظت هدفمند و مؤثر از غارها گفت: در حفاظت از غارها نیز مانند سایر مناطق طبیعی، مشارکت جوامع محلی و تشکل های مردم نهاد می تواند بسیار مؤثر باشد و باید از ظرفیت آنها در زمینه حفاظت استفاده کرد.

مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست درباره مهم ترین چالش های پیش روی غارها اظهار کرد: بهره برداری های بی ضابطه و خارج از اصول حفاظتی می تواند آسیب های جدی به غارها وارد کند.

وی افزود: در بازدیدهایی که از برخی غارها داشته ایم، مشاهده شده است که بسیاری از ساختارها و آثار طبیعی غارها، از جمله استلاکتیت ها و استلاگمیت ها یعنی آنچه به عنوان چکیده و چکنده شناخته می شوند، دچار آسیب شده اند.

نجیمی ادامه داد: همچنین برخی غارها ممکن است به دلیل وجود آثار تاریخی یا باستانی، مورد تعرض افرادی قرار گیرند که با هدف یافتن گنج یا آثار تاریخی وارد غارها می شوند و این موضوع نیز یکی از تهدیدهای جدی برای غارها محسوب می شود.

وی تأکید کرد: باید اصول حفاظتی در غارها رعایت و برای آنها طرح مدیریت مناسبی تدوین و اجرا شود.

وی گفت: غارها ظرفیت های طبیعی ارزشمندی هستند و نباید رویکرد ما این باشد که این ظرفیت ها را به طور کامل ببندیم و هیچ استفاده ای از آنها نشود، بلکه می توان از غارها برای آموزش مردم، افزایش آگاهی عمومی و انجام مطالعات و پژوهش های علمی استفاده کرد.

مدیر کل موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیط زیست تصریح کرد: در کنار استفاده آموزشی، پژوهشی و گردشگری مسئولانه از این ظرفیت ها، باید اصول حفاظتی نیز به طور دقیق مورد توجه قرار گیرد.

وی خاطرنشان کرد: یکی از مهم ترین ویژگی های غارها این است که به عنوان منابع حیاتی آب های زیرزمینی مطرح هستند و هرگونه آسیب به این منابع می تواند در نهایت پیامدهایی برای مردم و محیط زیست داشته باشد.

حفاظت از غارها، حفاظت از میراث زمین شناختی

همچنین معصومه غفاری شهیر دبیر کارگروه غارشناسی ایران ضمن تبریک و بزرگداشت نخستین روز جهانی غارها و کارست (13 سپتامبر، مصادف با 22 شهریور)، با تاکید بر ظرفیت آیین نامه مدیریت، حفاظت و بهره برداری از غارهای کشور مصوب 1389 به خبرنگار ایرنا گفت: مسئولیت حفاظت از غارهای واقع در مناطق چهارگانه، برعهده سازمان حفاظت محیط زیست بوده و تابع قوانین و ضوابط حاکم برمناطق یادشده است.

وی افزود: به این منظور اجرای طرح ملی تهیه نقشه غارهای مناطق چهارگانه سازمان (فاز 1 و 2) با هدف تعیین درجه و حریم حفاظتی غارهای داخل مناطق، با پیشرفت کار 40 درصد در دست اقدام است.

وی ادامه داد: همچنین اجرای طرح شناسایی و معرفی تنوع زیستی فون غارزیان ایران و تهیه اطلس غارزیان کشور (فاز 1) نیز با پیشرفت کار 40 درصدی در مرحله تدوین و نگارش است.

دبیرکارگروه غارشناسی ایران به اقدامات شاخص فعالیت های کارگروه غارشناسی ایران اشاره کرده و افزود: ابلاغ شیوه نامه درجه بندی و تعیین حریم حفاظتی غارها در 26 خرداد ماه امسال توسط رییس سازمان حفاظت محیط زیست با هدف حفاظت از میراث های طبیعی کشور صورت گرفت، پیش نویس طرح مدیریت، حفاظت و بهره برداری از غارهای طبیعی کشور با هدف رفع چالش ها و مشکلات موجود، تهیه شده و درحال پیگیری است.

وی به اهم اقدامات انجام شده توسط کارگروه غارشناسی ایران در سال های گذشته اشاره کرد و گفت: تدوین آیین نامه مدیریت، حفاظت و بهره برداری از غارهای کشور، معرفی غارهای واجد شرایط به عنوان ثبت اثر طبیعی ملی سازمان حفاظت محیط زیست، تدوین دستورالعمل تشکیل کارگروه غارشناسی استان، تدوین دستورالعمل حفاظت و بهره برداری از غارها، بررسی و اعلام نهایی درجه حفاظتی تعداد 87 غار کشور، پیگیری پرونده های حقوقی مرتبط با ساماندهی و احاله مدیریت غارهای داخل مناطق چهارگانه، برگزاری مراسم سالیانه روز ملی غار پاک ( دوم مهر ماه) توسط کارگروه ملی و استانی، برگزاری تعداد 51 جلسه ستادی کارگروه غارشناسی ایران با هدف مدیریت، حفاظت و بهره برداری از غارهای کشور، ایجاد و تکمیل اطلاعات غارهای کشور در سامانه جامع محیط زیست برخی از این اقدامات است.

غفاری شهیر خاطر نشان کرد: حفاظت از غارها، حفاظت از میراث زمین شناختی، ساختارهای کم نظیر، تنوع زیستی و منابع آبی ارزشمند است، از تمامی دوستداران محیط زیست و جوامع محلی و تشکل های مردم نهاد دعوت می کنیم تا با نگاهی مسئولانه، ما را در این مسیر همراهی کنند.