روز پنجشنبه هشتم مرداد 1332، یعنی بیست روز پیش از کودتای سرنوشت ساز 28 مرداد، روزنامه کیهان، گزارشی را از مجله اکونومیست لندن، ترجمه و منتشر کرد، که وضعیت دکتر مصدق را تشریح می کرد. این گزارش با جزییاتی دقیق، از فراز و فرودهای قدرت مصدق، پیروزی های او بر رقبا و دشمنان سیاسی، و ماهیت مناقشه برانگیز روابطش با دربار، مجلس و شخصیت های مذهبی چون آیت الله کاشانی پرده برمی داشت.

به گزارش خبرآنلاین، در این گزارش مصدق فرمانده ای در کوران جدال های بی پایان سیاسی تصویر شده بود که هر بار مسیر خود را بر پایه پیروزی های پی درپی و عبور از موانع تازه بنیان می نهاد.

نویسنده اکونومیست، با تکیه بر مشاهدات و داده های اقتصادی و سیاسی روز، تصویری از جامعه پیچیده و مبهم ایران در آن برهه ارائه می داد که برای محافل غربی درک آن به سادگی ممکن نبود؛ به ویژه در هنگامه ای که فشار فزاینده مخالفان، بحران واگرایی میان مصدق و کاشانی، ترور افشارطوس و بحران های اقتصادی ناشی از قطع عواید نفت و کاهش ذخایر ارزی، آینده کشور را به نقطه ای نامشخص سوق می داد. در مجموع تصویر او از مصدق، نخست وزیری قدرتمند با پشتوانه مردمی بود که مخالفانش چاره ای نداشتند جز این که منتظر مرگ او بنشینند.

بخش هایی از گزارش یادشده را در پی می خوانیم:

دکتر مصدق هر روز بیش از روز قبل به فرمانده و کارشناس تخریبی شباهت پیدا می کند که برای خرد کردن سنگرهای دشمنان فعالیت زیاد مبذول می دارد و قبل از این که سنگی که در زیر پایش قرار گرفته بلغزد پا را بر روی پایگاه دیگری می گذارد. یک سال قبل هنگامی که شاه نخست وزیری به جای او تعیین کرد. تهران قیام نمود و این به پیروزی دکتر مصدق خاتمه یافته است. از آن موقع به بعد مبارزات دکتر مصدق با مجلس سنا، شاه و آیت الله کاشانی تماما به پیروزی وی خاتمه یافته است.

در زمستان گذشته با وجود مخالفت شدید نمایندگان اقلیت، دکتر مصدق توانست مدت اختیارات خود را تمدید کند و مجلس با اکثریت قریب به اتفاق این موضوع را تصویب کرد. اخیرا مخالفین دکتر مصدق در مجلس فعالیت خود را شدیدتر ساخته اند و به همین جهت ظاهرا مشارالیه می کوشد تا خود را از شر مجلس خلاص کند و البته مصدق که هرگز شکست نخورده [اگر] بخواهد با رفراندوم تکلیف مجلس را تعیین کند جای هیچ شک و شبهه نیست که این بار نیز قرین پیروزی خواهد شد.

وقایع ایران در عین سادگی به قدری ابهام آمیز است که هیچ غربی قادر به تشریح آن نمی باشد آخرین روند مبارزه مصدق با شاه در ماه فوریه گذشته انجام شد و مشارالیه به کمک مالکین اراضی بزرگ که در مجلس نمایندگی داشتند و با اقدام شاه در تقسیم اراضی بین کشاورزان موافق نبودند توانست املاک سلطنتی را به دولت منتقل سازد و بر این املاک مالیات ببندد و البته این امر در گذشته سابقه نداشته و از املاک سلطنتی مالیات اخذ نمی شد است.

پس از گذشتن ماه فوریه، شاه برای مقابله با این اقدام دکتر مصدق اعلام کرد که می خواهد از ایران خارج شود و متعاقب این امر تظاهراتی به نفع شاه صورت گرفت و حتی به خانه دکتر مصدق نیز حمله شد و مشارالیه مجبور گردید که برای حفظ جان خود به مجلس پناهنده شود و در این تظاهرات ارتش آن طور که باید و شاید عکس العملی نشان نداده بود و این امر موجب خشم دکتر مصدق شد و او را برانگیخت تا مبارزات خود را با شاه توسعه دهد و اعلام کند که دولت و نه شاه باید بر ارتش نظارت داشته باشد. این مبارزات هنوز ادامه دارد و تنها مبارزه ایست که دکتر مصدق در آن پیروزی حاصل نکرده است. در ماه مه گذشته دکتر مصدق پیروزی دیگری به دست آورد و شاه را مجبور ساخت که وزیر دربار را تعویض کند و املاک سلطنتی را به دولت واگذار نماید.

مبارزات علنی دکتر مصدق با آیت الله کاشانی نیز از موقعی شروع شد که کاشانی روش او را مورد انتقاد قرار داد و مدعی شد که دکتر مصدق می خواهد بساط دیکتاتوری در ایران بگسترد. در این موقع دکتر مصدق رییس شهربانی را که موافق با کاشانی بود عوض کرد و سرتیپ افشارطوس را به این سمت برگزید. در این موقع مخالفین بر شدت مخالفت خود افزودند و افشارطوس به طرز مرموزی مفقود گردید و پس از کشف جسد او معلوم شد که به طرز بسیار فجیعی کشته شده است. ایرانیان مردمی متمدن هستند و به همین جهت قتل افشارطوس خشم و نفرت آن ها را برانگیخت و این خشم مردم به نفع دکتر مصدق تمام شد و وضع او را تا حدی تثبیت کرد و مشارالیه توانست بعضی از امرای ارتش خود را از کار برکنار کند و سرلشکر زاهدی و دکتر بقایی رفقای سیاسی خود را نیز ساکت سازد.

در ماه ژوئن گذشته دکتر مصدق پیروزی دیگری در جلس احراز کرد به این معنی که دکتر معظمی به جای آیت الله کاشانی به ریاست مجلس انتخاب گردید ولی مخالفین همچنان بر شدت عملیات خود می افزودند تا این که موافقین دکتر مصدق در مجلس از نمایندگی استعفا کردند و مجلس را از اکثریت انداختند. گرچه مخالفین دکتر مصدق قوت گرفته اند ولی هیچ کس نمی تواند ادعا کند که وضع او تضعیف شده هنوز او می تواند مورد پشتیبانی اکثریت مردم و حتی اکثریت نمایندگان مجلس باشد.

ممکن است غربی ها خیال کنند که پیام اخیر پرزیدنت آیزنهاور به دکتر مصدق راجع به این که مادام که مسئله نفت حل نشده آمریکا نمی تواند به ایران کمک کند موجب تضعیف دکتر مصدق شده ولی وضع ایران با وضع سایر کشورها فرق دارد و در ایران این نظر مردم غربی صحیح نیست و تبلیغات رادیو تهران دائر بر این که آمریکا از سیاست انگلیس پیروی می کند و یا ایران می تواند بدون کمک خارجی به حیات خود ادامه دهد در مردم کامل موثر می باشد.

آن چه که وضع دکتر مصدق را تا حدی متزلزل ساخته امور اقتصادی ایران می باشد و در ماه مارس وضع ارز و خزانه ایران بدتر شده است.

در سال اول بعد از ملی شدن صنعت نفت کمبود 14 میلیون لیره ای که دولت ایران از شرکت (سابق) نفت می گرفت با اخذ 8 میلیون و 700 هزار دلار از صندوق وجوه بین المللی جبران شد و ضمنا دولت ایران دو میلیارد و 472 هزار ریال نیز از محل های دیگری تامین نمود.

در دسامبر سال 1951 میزان سرمایه های خارجی در خزانه و بانک ملی ایران از 113 میلیون دلار به 58 میلیون دلار تقلیل یافت و در دسامبر 1952 نیز این سرمایه ها تا 42 میلیون دلار کاهش پیدا کرد ولی دولت ایران با تقلیل واردات توانست تعادل بازرگانی خود را حفظ کند.

بر طبق دستوری که اخیرا صادر شده میزان واردات ایران همچنان تقلیل می یابد و چون محصولات کشاورزی ایران در سال جاری بسیار خوب است این تقلیل واردات بر روی مردم عدی ابدا تاثیری ندارد و فقط آن هایی که یقه آرو می زنند و در خیابان ها شق و رق راه می روند ممکن است از آن متضرر شوند. طبقه کشاورز ایرانی که اکثریت مردم این کشور را تشکیل می دهد هنوز در وضع بدی به سر می برند ولی تقلیل واردات به خزانه ایران که مقداری از ذخایر آن را از گمرک تامین می کند صدمه می زند و به همین جهت ارزش ریال ایران [یک واژه ناخوانا] به دلار تا 45 درصد تقلیل داده است [...]

دکتر مصدق که ایران از دست یک مشت خارجی که بر سر ایران کلاه می گذاشتند نجات بخشیده مورد اعتماد اکثریت مردم ایران است و همان طور که در عید نوروز گذشته اظهار داشت تنها مرگ یا عدم اعتماد مجلس می تواند او را از انجام کارهایش بازدارد و از آن جایی که مجلس ایران [یک واژه ناخونا] درواقع منحل گردید و مردم نیز همه به دکتر مصدق اعتماد دارند مخالفین دکتر مصدق چاره ای جز این ندارند که انتظار مرگ او را بکشند.