فرارو- در شرایطی که برخی تحلیلگران معتقدند انگشتان مقامات نظامی ایران و آمریکا روی ماشه است و انتظار هر نوع تحرک جنگی طرف مقابل را می کشند، برخی تحلیلگران دیگر با توجه به نشانه های جدید دیپلماسی بین طرفین معتقدند ممکن است مذاکره ای جدید با شانس موفقیتی قابل قبول آغاز شود.

به گزارش فرارو، توییت ها و پیام های مقامات ایران و آمریکا به ویژه پیامی که علی لاریجانی شنبه 11 بهمن 1404 در شبکه اجتماعی ایکس نوشت امیدها برای موفقیت دیپلماسی را افزایش داده است. وی در ایکس نوشت: برخلاف فضاسازی جنگ رسانه ای تصنعی، شکل گیری ساختاری برای مذاکرات در حال پیشرفت است. گرچه ترامپ نیز طی هفته اخیر صحبت هایی درباره مذاکره کرده بود اما برخی سناتورهای جمهوریخواه نسبت به این موضوع واکنش منفی نشان داده اند.

با توجه به همه این موارد پرسش هایی درباره ساختار جدید مذاکرات و الزامات آن مطرح است. صباح زنگنه، دیپلمات و نماینده پیشین ایران در سازمان همکاری اسلامی در گفت وگو با فرارو به این بررسی این شرایط پرداخته است:

صباح زنگنه به فرارو گفت: در فضای دیپلماسی، مذاکره، تنها در یک چارچوب، ساختار درست، معنا و کارکرد واقعی پیدا می کند؛ در شرایطی که بر پایه اصول شناخته شده و استانداردهای حرفه ای پیش برود. در ماه های اخیر، آنچه در روند گفت وگوهای ایران و غرب دیده شد، فاصله گرفتن از همین اصول بود. فاصله ای که نه تنها، روند تصمیم سازی را مختل کرد، بلکه سطوح بی اعتمادی را نیز افزایش داد. طرح مذاکره، بر اساس ماهیت خود، نیازمند احترام متقابل است. در غیاب این احترام، هیچ کشوری حاضر نیست وارد گفت وگوی واقعی و دقیق شود یا در مسیر دستیابی به تفاهم گام بردارد. نوع ادبیاتی که در برخی مقاطع از سوی طرف مقابل استفاده می شود، (چه در قالب های تهدید و چه در قالب پیش شرط های یکجانبه)، عملاً مسیر رسیدن به توافق را از حالت طبیعی خارج می کند و گفتگو را بیشتر به میدان جدال رسانه ای نزدیک تر می کند تا یک فرآیند دیپلماتیک.

وی افزود: اصل مهم دیگر، برقراری توازن منطقی میان خواسته های طرفین است. هر تصمیم برای مذاکره زمانی موفق ارزیابی می شود که طرف ها احساس می کنند نسبت به خواسته هایشان عدالت نسبی برقرار است. این در حالیست که در ماه های اخیر، غالباً، عدم تناسب میان مطالب مطرح شده و واقعیت های میدانی وجود دارد، به گونه ای که برخی درخواست ها یا بیش از حد مجاز بودند یا بدون نظر گرفتن هزینه های تحمیلی به طرف مقابل، مطرح می شدند. ایران بارها اعلام کرده که مذاکره پایاپای را رد نمی کند و همیشه آماده نشستن پشت میز گفت وگو است، اما شرط این گفت وگو را احترام به اصول قانونمند، محترمانه و پرهیز از اعمال فشار یکجانبه دانسته است. از نگاه تهران، ابزار عقلانی برای حل اختلاف، حفظ تعادل است.

این دیپلمات با تجربه در ادامه گفت: یکی از اصلی ترین مطالبات ایران لغو تحریم هاست؛ تحریم هایی که نه تنها روی بخش اقتصادی ایران، بلکه روی بخش های امنیتی، سیاسی و اجتماعی کشور اثرگذار است. تحریم ها طی سال های گذشته ساختار اقتصادی ایران را تحت فشار قرار داده و فضای اجتماعی و روانی کشور را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. از این رو طبیعی است که ایران تحریم ها را اولین گام در هر توافق احتمالی می داند. انتظار اعطای امتیازات در پرونده های حساس، بدون لغو یا کاهش ملموس تحریم ها، از نظر تهران منطقی نیست. این نکات در سطح رسمی و غیررسمی مطرح می شوند و بارها نیز تکرار شده اند.

وی افزود: در پرونده هسته ای، حساسیت ها بسیار بیشتر است. غرب خواستار موضوع تعیین تکلیف حجم و سطح غنی سازی ایران و به طور ویژه 400 کیلوگرم غنی سازی بالای 60 درصد است و این موضوع را محور اصلی گفت وگو می داند. در مقابل، ایران می گوید این 400 کیلوگرم نتیجه اعمال فشار مستقیم، بدعهدی ها و رفتارهای غیرقابل پیش بینی طرف مقابل است. مقامات ما معتقدند اگر در سال های گذشته احترام متقابل به برجام و تعهدات دو طرفه، انجام شود، برنامه هسته ای ایران نیز در همان سطح توافق های پیشین باقی می ماند و نیازی به بازطراحی مسیر نبود. نکته مهم اینجاست که ایران، هزینه هایی سنگین در فناوری هسته ای پرداخت کرده و انتظار می رود هر توافقی این سرمایه گذاری را در نظر بگیرد. از دید ایران، درخواست توقف کامل یا کاهش شدید توان هسته ای بدون ارائه مشوق های واقعی، یک مطالبه غیرعملی و نامتوازن است.

اولین سفیر ایران در سازمان همکاری اسلامی درباره میزان احتمال رسیدن به یک توافق برای کاهش احتمال جنگ و تنش نظامی بین ایران و آمریکا گفت: بخشی از حل مسئله به حل بحران اعتماد بازمی گردد. در سال های اخیر، به ویژه پس از خروج آمریکا از توافق پیشین، ایران نگرشی منفی به طرف مقابل دارد. چنین تجربه ای باعث شده تهران نسبت به هر وعده ای محتاط باشد و در نتیجه به دنبال تضمین های معتبر است. از نظر ایران، طرف مقابل در سال های گذشته به انجام تعهدات خود پایبند نبوده و این رفتار نه فقط اعتماد را از بین برده، بلکه باعث شده بی اعتمادی ایران در حوزه های مختلف، افزایش پیدا کند. البته طرف مقابل نیز مدعی است که به ایران اعتماد ندارد و این چرخه بی اعتمادی دو طرفه، چرخه ای فرسایشی، پیچیده و شکننده ایجاد می کند.

وی افزود: من معتقدم هیچ کدام از طرف ها نباید اصل گفت وگو را یک امتیاز بدانند اصول حرفه ای مذاکره مبتنی بر احترام، توازن، تضمین وپرهیز از تهدید است. بازگشت به این اصول اولیه تنها راه باز کردن گره های موجود است. بدون احترام متقابل، بدون توازن واقعی میان مطالب، بدون تضمین های معتبر و بدون در نظر گرفتن واقعیت های میدانی، هیچ توافق پایداری شکل نخواهد گرفت. دیپلماسی می تواند مسیر تنش را به مسیر تفاهم تبدیل کند.