در هفته های اخیر، جامعه ی ایران با نمونه آشکاری از سوگ جمعی روبه رو بوده است. فقدان تعداد زیادی از هم وطنان، هم شهریان و عزیزان احساس فقدان و اندوه را در میان مان گسترده است. این درد مشترک نیازمند شناخت و مدیریت علمی است تا از تخریب روانی به سمت بازسازی امید و هم دلی اجتماعی حرکت کنیم.

به گزارش عصر ایران، از دیدگاه روان شناسی، سوگ جمعی (Collective Grief) حالتی است که گروهی از انسان ها هم زمان، اثرات روانی ناشی از یک رویداد ناگوار را تجربه می کنند.

این سوگ ممکن است حاصل فاجعه های طبیعی مانند زلزله، آتش سوزی یا سیل باشد، یا ناشی از وقایعی انسانی تر چون جنگ، کشتار جمعی، سقوط هواپیما یا مرگ چهره های اثرگذار.

به گفته ی الیزابت کوبلر راس (Kübler-Ross, 1969) — یکی از بنیان گذاران روان شناسی سوگ — غم جمعی همانند غم شخصی، شامل مراحل انکار، خشم، چانه زنی، افسردگی و پذیرش است، اما تفاوتش در این است که این احساس ها به صورت هم زمان در هزاران نفر جریان می یابد و بر فضای عمومی، رسانه ها و روابط اجتماعی تأثیر می گذارد.

در سوگ جمعی، افراد با وجود تفاوت باورها، زبان و طبقه اجتماعی، به صورت ناخودآگاه در یک احساس انسانی عمیق شریک می شوند؛ احساس هم دردی و پیوند در برابر رنج مشترک. این هم دردی گاهی تنها شکل مقاومت روانی در برابر بی عدالتی یا فاجعه است.

در سال های اخیر، ایرانیان بارها شاهد شکل گیری سوگ های دسته جمعی بوده اند. حوادث مرگ باری چون زلزله شمال و بم، آتش سوزی ساختمان آلومینیوم، ریزش برجی در خوزستان، سقوط هواپیمای اوکراینی و همه گیری کرونا، یا درگذشت امام خمینی، هاشمی رفسنجانی و شجریان از جمله رویدادهایی اند که هر یک جامعه را در شوک و اندوه فرو برده، موجب شده نوعی اندوه ملی در میان قشرهای مختلف شکل بگیرد.

در چنین شرایطی، بسیاری از مردم احساس می کنند غم فردی آنان تبلوری اجتماعی یا سیاسی یافته و در هم دردی جمعی معنا پیدا می کند. این پدیده را می توان یکی از نمودهای هم بستگی از دل رنج دانست — جایی که غم، نه نشانه ی ضعف، بلکه نشانه ی انسانیت و بیداری جمعی است.

سوگ جمعی در ایران امروز صرفاً یک احساس نیست؛ بلکه تبدیل به پویشی اجتماعی و فرهنگی شده است که در زبان هنر، شعر، شبکه های اجتماعی، مراسم یادبود و حتی سکوت های عمومی بازتاب می یابد.

به گفته ی پژوهشگر برجسته روان شناسی رابرت نیمایر (Neimeyer, 2012)، سوگ نه تنها واکنش طبیعی انسان به فقدان است بلکه موتور معنابخشی به زندگی نیز هست. در سطح اجتماعی، سوگ جمعی می تواند اثرات عمیقی بر شکل گیری وجدان عمومی، بازسازی اعتماد و حتی تغییرات فرهنگی و سیاسی داشته باشد.

وقتی جامعه ای سوگوار می شود، در واقع نوعی آیینه داری روانی رخ می دهد — مردم رنج یکدیگر را بازتاب می دهند و از دل سکوت و اشک، پیوندی احساسی و اخلاقی شکل می گیرد.

این تجربه می تواند عامل رشد جمعی باشد، اگر آگاهانه با آن مواجه شویم و از مسیر روان شناسی، جامعه شناسی و گفت وگو به سمت ترمیم حرکت کنیم.

سوگ جمعی پدیده ای جهانی است. تاریخ معاصر مملو از نمونه هایی است که نشان می دهد انسان ها چگونه در لحظات بحران، مرزهای جغرافیایی را پشت سر گذاشته اند تا در غم یکدیگر شریک شوند.

جنگ ها، زلزله، سونامی، خشونت های دولتی، و… بارها و بارها، جهان را برای مدت ها در اندوه و هم دردی فرو برده است.

مرگ میلیون ها نفر در پاندمی کووید19، سوگ جهانی بی سابقه ای ایجاد کرد.

مرگ چهره های فرهنگی مانند نلسون ماندلا نیز لحظه هایی از سوگ بین المللی رقم زدند.

کشتار فلسطینیان در غزه خشمی جهانی را در شکل اعتراض های مردمی در شهرهای مهم کشورها آفرید.

در همه ی این موارد، مردم از طریق رسانه ها، شبکه های اجتماعی و آیین های عمومی، غمی مشترک را تجربه کرده تلاش کردند تا معنایی از هم دلی و وحدت بیابند.

مردی که می گرید در غم از دست دادن عزیزش و به سوگ نشسته است.

سوگ جمعی اثرات چندسطحی دارد:

تقویت پیوندهای اجتماعی: در دوره های اندوه عمومی، مردم گرایش بیشتری به حمایت از هم دارند. حتی تعامل های روزمره ساده تر، صمیمی تر می شود.

احیای هنری و فرهنگی: سوگ می تواند الهام بخش شعر، موسیقی، فیلم و آثار هنری شود که بر پایه ی هم دردی جمعی شکل می گیرند.

خستگی عاطفی و فرسودگی روانی: از سوی دیگر، تداوم حضور در فضای اندوه ممکن است موجب افسردگی جمعی یا بی احساسی شود. به گفته ی انجمن روان شناسی آمریکا (APA, 2023)، این حالت که خستگی از هم دردی نام دارد، در جوامعی با بحران های مکرر بسیار رایج است.

در ایران، اثرات فرهنگی سوگ جمعی را می توان در گسترش روایت های هنری و اجتماعی دید — از شعرهای سوگواری معاصر گرفته تا موج های دادخواهی در فضای مجازی.

این جلوه ها نشان می دهند که اندوه، اگر درست درک و هدایت شود، می تواند به بذر تغییر بدل گردد.

1. نام گذاری و پذیرش واقعیت

پنهان کردن یا انکار سوگ، تنها آن را طولانی تر می کند. جامعه نیاز دارد فقدان ها را به رسمیت بشناسد — چه از طریق مراسم یادبود، چه بیانیه های عمومی یا آیین های نمادین. این پذیرش جمعی نخستین گام برای درمان روانی است.

2. گفتگو و بیان احساسات

گفتگو در خانواده، گروه های اجتماعی و فضای مجازی به تخلیه هیجان و کاهش احساس انزوا کمک می کند. ادبیات و هنر نقش مهمی در بازگویی رنج بدون خشونت دارند؛ شعر و موسیقی می توانند جای فریاد را بگیرند و سوگ را به زبان زیبایی و معنا ترجمه کنند.

3. تقویت هم دلی اجتماعی

وقتی جامعه درک کند که دیگران نیز در همان دردها شریک اند، احساس تعلق و امنیت روانی افزایش می یابد. در چنین شرایطی هرکس می تواند از جایگاه خود، سهمی در التیام جمعی داشته باشد؛ از رفتارهای مهربانانه ی کوچک تا فعالیت های مدنی و کمک های بشردوستانه.

4. مراقبت فردی در دل اندوه جمعی

در بحبوحه ی فاجعه، بسیاری از مردم خود را فراموش می کنند. اما سلامت روان فردی پیش شرط سلامت جامعه است.

روان شناسان توصیه می کنند افراد در دوره های سوگ جمعی:

مصرف اخبار و تصاویر دردناک را محدود کنند.

به خواب، تغذیه و استراحت کافی توجه داشته باشند.

در صورت نیاز، با مشاور روان شناسی گفت وگو کنند.

5. معنابخشی و کنشگری

بسیاری از افراد با تبدیل اندوه به کنش اجتماعی یا فرهنگی، مسیر درمان را می یابند. فعالیت در انجمن های خیریه، حمایت از بازماندگان، یا خلق آثار هنری می تواند درد را به نیروی سازنده بدل کند.

این فرآیند را در روان شناسی، تحول از سوگ به معنا می نامند و از مهم ترین مراحل رشد پس از فقدان است.

سوگ جمعی اگرچه دردناک است، اما یادآور چیزی عمیق تر نیز هست: ما انسان های جدا از هم نیستیم. درد یکی، می تواند درد همه باشد. در روزهای تیره، وقتی اندوه فراگیرِ بی عدالتی و فقدان سایه می افکند، همین احساس مشترک می تواند بذر دگرگونی باشد.

جامعه ای که بتواند اندوه خود را بدون انکار و خشونت بیان کند، جامعه ای است که قابلیت ترمیم دارد.

ما با درک علمی و انسانیِ سوگ جمعی، می توانیم فرهنگ گفت وگو، هم دلی و امید را زنده کنیم؛ فرهنگی که از دل زخم، ریشه می گیرد و به شکوفایی انسانیت می انجامد.

سوگ جمعی نه پایان راه، بلکه آغاز فرآیند بازسازی روان جمعی است. هر فقدان می تواند به آینه ای برای شناخت ارزش های انسانی، عدالت، و هم دردی تبدیل شود.

در عصر حاضر، به ویژه در ایران، لازم است روان شناسان، هنرمندان و فعالان اجتماعی این درد مشترک را به فرصتی برای بیداری و هم بستگی بدل سازند.

مسیر درمان از سکوت و انکار نمی گذرد، بلکه از پذیرش، گفت وگو، و تبدیل رنج به عمل جمعی می گذرد.

با تکیه بر منابع علمی و تجربیاتی چون آثار کوبلر راس و نیمایر، می توان گفت: جامعه ای که سوگ را می فهمد، جامعه ای است که می تواند آینده را بسازد.

Kübler-Ross, E. (1969). On Death and Dying. Macmillan Publishing.

Neimeyer, R. A. (2012). Techniques of Grief Therapy: Creative Practices for Counseling the Bereaved. Routledge.

American Psychological Association (APA). (2023). Understanding Collective Trauma and Grief.

پژوهش های روان شناسی اجتماعی (دانشگاه تهران، 1402): گزارش تأثیر سوگ جمعی بر رفتارهای اجتماعی در ایران معاصر .