آیا گسترش افسارگسیخته استفاده از گجت های هوشمند در میان کودکان ایرانی به بهای تضعیف ساختارهای عصبی، کاهش تمرکز، اختلال در رشد زبانی و اجتماعی، افت کیفیت خواب و افزایش اضطراب و افسردگی تمام شده است؟ و اگر چنین است این تغییرات چگونه در حال بازتعریف شیوه یادگیری، کنشگری اجتماعی و سلامت روان نسل آینده اند و چه مسئولیت ها و راهکارهایی پیش روی خانواده ها، نظام آموزشی و سیاست گذاران قرار دارد؟

به گزارش ایرنا، در مطلب پیشِ رو با اسفاده از پژوهش های انجام شده به بررسی این مسائل پرداخته شده است.

طبق پیمان نامه حقوق کودک، سن کودکان از تولد تا 18 سالگی گزارش شده است. بر این اساس هر فردی که در این طیف سنی قرار داشته باشد، کودک محسوب می شود. آمارها نشان می دهند کودکان ایرانی روزانه به طور متوسط چهار ساعت و 20 دقیقه با گجت های هوشمند سرگرم هستند. یعنی 65 روز کامل در سال. این اتصال دائمی در حال تغییر ساختار فیزیکی مغز در حال رشد آن هاست.

مدارهای عصبی که باید برای تمرکز عمیق، خلاقیت، کنترل هیجانات و توانایی حل مسئله شکل بگیرند در حال بازنویسی برای پاسخ سریع به نوتیفیکیشن ها و محتوای پرشتاب هستند. در چنین شرایطی انجام و یا بهتر است بگوییم تحمل پروسه های طولانی مانند یادگیری، مطالعه و آموزش برای آن ها به فرایندی رنج آور تبدیل شده و به دنبال پاسخی سریع جالب و همراه با هیجانات کافی هستند.

پیش از همگانی شدن دسترسی اینترنت و فضای مجازی، زیست کودکان روند طبیعی خود را طی می کرد. آن ها ساعتی از روز را مشغول مهارت ورزی و کشف دنیای درون خود از طریق ارتباط با سایر دوستان خود و همچنین بازی بودند و خوردن یک میان وعده روزانه و دیدن کارتون مورد علاقه شان بهترین قسمت روزمره محسوب می شد و در نهایت خوابی عمیق در ابتدای شب. اما با مجازی شدن بازی ها و دوستان نه تنها روزمره بلکه سیستم عملکردی مغز کودکان دستخوش تغییرات جدیدی قرار گرفت. فضای مجازی با ایجاد دوپامین غیر ماندگار در کودکان باعث اختلال در سیستم احساسی آن ها نیز می شود و همین امر موجب اعتیاد و وابستگی آنان به گجت های هوشمند شده است.

یافته های علمی متعدد نشان می دهد که افزایش زمان قرار گرفتن کودکان در معرض صفحه نمایش با تأخیر در رشد زبان و مهارت های اجتماعی مرتبط است.

مطالعه ای که در سال 1402 روی 1200 کودک 6 تا 12ساله در دانشگاه علوم پزشکی تهران انجام شد نشان می دهد که 43 درصد از کودکان ایرانی علائم وابستگی به موبایل و تبلت را دارند. بسیاری از آنان قبل از 7 سالگی اولین موبایل شخصی خود را دریافت کرده اند. مغز کودکان در حال ساختن مسیرهای عصبی تازه است. این مسیرها وقتی حول محور محرک های سریع و پاداش های فوری شکل می گیرند ظرفیت تمرکز طولانی مدت روی تکالیف پیچیده کاهش می یابد. این یعنی انجام یک بازی اکشن و سریع برای کودکان بسیار ساده تر از نوشتن تکالیف است. آنان زندگی را مانند یک تیزر سریع درک می کنند نه فیلمی که بتوان به عمق و مفهوم آن پی برد!

یافته های علمی متعدد نشان می دهد که افزایش زمان قرار گرفتن کودکان در معرض صفحه نمایش با تأخیر در رشد زبان و مهارت های اجتماعی مرتبط است. بررسی نظام مند مطالعات متعددی که ارتباط بین استفاده از گجت ها و مهارت های زبانی و ارتباطی را بررسی کرده اند، نشان می دهد که زمان طولانی تر مواجهه با صفحه نمایش در کودکان نوپا با دامنه واژگان کمتر و تأخیر در کسب مهارت های ارتباطی همراه است. برای مثال مرور نظام مند شواهد نشان داده است که استفاده ی طولانی از صفحه نمایش در 2 سال اول زندگی با مهارت های ضعیف تر در واژگان و درک ارتباطی مرتبط است و می تواند رشد زبان و ارتباط اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد.

تحقیقی منتشر شده در مجله ای علمی درباره کودکان 18 تا 36 ماهه در ایران نشان می دهد که افزایش زمان صفحه نمایش با تاخیر در رشد گفتار مرتبط بوده است؛ در این مطالعه، کودکانی که بیش از 3 ساعت در روز در معرض صفحه نمایش بوده اند، به طور معناداری احتمال تاخیر گفتار بیشتری داشتند.

یافته ها نشان می دهد کودکانی که روزانه بیش از 2 ساعت از تبلت استفاده می کردند 40 درصد دایره واژگان محدودتری نسبت به همسالان خود داشتند. همینطور پژوهش های سازمان بهزیستی کشور نشان می دهد اختلالات ارتباط اجتماعی در کودکان 4 تا 6ساله در 5 سال اخیر با افزایش استفاده از گجت ها همزمان شده است شاید به جرات بتوان گفت این پدیده تربیتی تا چند سال آینده نسلی را تربیت خواهد کرد که توانایی گفتگوی طولانی را با یکدیگر ندارند و این یعنی رباتی شدن هرچه بیشتر آن ها.

بسیاری از کودکان به اقتضای سنی که در آن قرار گرفته اند، ذاتاً نیازمند بازی، تفریح و گذراندن زمان خود به فعالیت هایی هستند که موجبات تخلیه هیجانی آن ها باشد اما بعضاً شاهد جایگزین کردن گوشی موبایل به جای این فعالیت ها هستیم که توسط والدین و در ادامه توسط خود کودکان صورت می گیرد و این امر آنقدر ادامه می یابد تا کودک خاموش شود و صدایی از او در نیاید و به خواب برود.

یک متخصص کودکان گفته است: خواب عمیق مرحله تثبیت حافظه و ترمیم مغز است و کودکانی که با موبایل می خوابند حتی اگر 8 ساعت در رختخواب باشند کیفیت خوابشان مانند 5 ساعت خواب طبیعی است که نتیجه مستقیم آن کاهش یادگیری و افزایش تحریک پذیری روزانه است.

مطالعات گزارش داده اند که استفاده از شبکه های اجتماعی می تواند توانایی تمرکز کودکان را کاهش دهد و در افزایش اختلال کم توجهی بیش فعالی نقش داشته باشد؛ برای مثال یک مطالعه گسترده روی بیش از 8300 کودک نشان داد که استفاده مداوم از شبکه های اجتماعی توانایی تمرکز را به طور معناداری کاهش می دهد.

رضا منصوری عصب شناس شناختی گفته است: مغز برای توجه مداوم به یک محرک نیاز دارد. گجت ها با محرک های دائمی مغز را برای توجه پراکنده تمرین می دهند. این تغییر در سطح عصبی اتفاق می افتد و بازگشت به آن دشوار است. تحقیق وزارت آموزش و پرورش روی هزار کلاس درس نیز نشان می دهد میانگین زمان تمرکز موثر دانش آموزان از 12 دقیقه در سال 1395 به 7 دقیقه در سال 1402 کاهش یافته است. این یافته ها این موضوع را به ما خاطرنشان می کند که نسل آینده توانایی تفکر عمیق را به معنای واقعی آن ندارد و این یعنی عدم انجام فرایندها توسط این کودکان در بزرگسالی.

یافته ها نشان می دهد کودکانی که روزانه بیش از 2 ساعت از تبلت استفاده می کردند 40 درصد دایره واژگان محدودتری نسبت به همسالان خود داشتند.

در واقع ما با پدیده ای به نام اضطراب جدایی دیجیتال مواجهیم به این معنا که کودکان بدون گوشی موبایل احساس ناامنی می کنند. همچنین مقایسه دائمی در فضای مجازی عزت نفس کودکان را به شدت تحت تاثیر قرار می دهد. پژوهش های انجمن روانشناسی ایران نشان می دهد نوجوانانی که روزانه بیش از 3 ساعت در شبکه های اجتماعی هستند دو و نیم برابر بیشتر در معرض علائم افسردگی قرار دارند. کمبود اعتماد به نفس حاصل از مقایسه، کاهش سطح نشاط و افزایش افسردگی پتانسیل آنان را به شدت کاهش داده و از کنشگری به سمت انفعال سوق می دهد.

این یک بحران جدی است! پرورش نسل آینده نیازمند زیرساخت ها و برنامه گذاری های دقیق و همینطور راه حل های جامع است. آموزش والدین، طراحی محتوای مناسب بومی و قوانین حمایتی همزمان باید اجرا شوند. تجربه های بین المللی نشان می دهد که سیاست های جامع و چندوجهی بیشترین اثرگذاری را دارند. به عنوان مثال، در فرانسه استفاده از تلفن همراه در مدارس ابتدایی و راهنمایی به طور کامل ممنوع شده و این سیاست باعث کاهش چشمگیر اختلالات تمرکز و افزایش تعاملات حضوری دانش آموزان شده است.

کره جنوبی با اجرای سیستم شات داون برای محدود کردن دسترسی نوجوانان به بازی های آنلاین پس از نیمه شب، توانسته ساعات خواب کافی و کاهش رفتارهای پرخطر را تضمین کند. در ژاپن برنامه های آموزشی خانواده محور بر مدیریت زمان صفحه نمایش، تعیین حد و مرزهای مناسب و افزایش مشارکت والدین در فعالیت های دیجیتال کودکان تمرکز دارند و نتایج نشان داده که مشارکت فعال خانواده، مهم ترین عامل کاهش آسیب های شناختی و رفتاری است.

طبق داده های علمی واضح است: مغز کودکان ایرانی در معرض تغییرات ساختاری نگران کننده ای قرار دارد اما خبر خوب این است که انعطاف پذیری عصبی کودکان فرصت جبران می دهد. با مداخله به موقع، آموزش والدین و سیاست گذاری آگاهانه می توان از تبدیل این تهدید به فاجعه ای نسلی جلوگیری کرد.