فرارو- اگرچه در برخی نقاط ایران، سنت ها و آیین های سوگواری برای جوانِ از دست رفته از دیرباز با نوعی پایکوبیِ شوریده وار و جنون آمیز درآمیخته بود، اما امروز این آیین ها از یک رسم فرهنگی فراتر رفته است.

به گزارش فرارو، آیین هایی چون گل زدن خودرو، آوردن لباس عروس برای دختر جوانی که پیش از ازدواج درگذشته، و همراهی ساز و دهل و موسیقی محلی با نغمه هایی ظاهرا شاد که به طرزی تراژیک با موقعیت سوگ گره می خورند، از دیرباز در مناسک عزاداری برخی جوامع محلی از جمله کردها، لرها و نیز در بخش هایی از شمال و جنوب ایران مشاهده شده اند. با این حال، نشانه ها و صورت بندی هایی که در برخی ویدئوهای منتشرشده از مراسم سوگواری جان باختگان وقایع دی ماه 1404 دیده می شود، برای بخشی از ناظران هنجارشکنانه جلوه می کند.

بروز این کنش ها، واکنش هایی انتقادی نیز برانگیخته است. این گروه ها خروج از الگوهای متعارف عزاداری را به منزله خروج از چهارچوب های دینی تفسیر کرده است. در حالی که به نظر برخی جامعه شناسان این کنش می تواند شیوه ای غیرمستقیم برای بیان نارضایتی اجتماعی باشد.

سید جواد میری، جامعه شناس، در گفت وگو با فرارو از زاویه ای دیگر تحولات برگزاری مراسم سوگواری را بررسی کرده و می گوید: در مورد چنین پدیده گسترده ای، ابتدا لازم است مطالعات میدانی انجام شود قبل از آنکه به تبیین برسیم. نخست باید این پدیده میان اقوام مختلف ارزیابی شود تا مشخص شود آیا تحولات اجتماعی در این اقوام، پیشینه ای در چنین شیوه ای از سوگواری دارد یا خیر. آیا عرب ها تا ترکمن ها و سایر گروه ها چنین سوگواری ای داشته اند؟ اگر داشته اند، در چه شرایطی بوده است؟ آیا این نوع سوگواری در زمان نزاع و جنگ انجام می شده و پیام آن تقویت روحیه و قوت قلب عزاداران بوده، یا اینکه پیشینه ای نداشته و اکنون در میان برخی افراد و گروه ها شایع شده است؟

از دید او: این مساله را نمی توان صرفا به صورت عینی توضیح داد. با این حال، نکته قابل توجه آن است که در دو دهه اخیر، تغییرات و تحولات بنیادینی در جامعه ایرانی در زمینه شعائر و آیین ها مشاهده می شود. برخی از این تحولات در گروه های مختلف اجتماعی، به شکل تغییر در نوع مواجهه با شعائر مذهبی، دینی و جمعی نمود یافته است. مثلا پیشتر برخی از اقوام برای سوگواری مسجدی می گرفتند و مداحی می آوردند ولی اخیرا دیده شده که گروهی از افراد به جای مسجد به سالن می روند و به جای مداح از گروه موسیقی دعوت می کنند.

دلایل تحولات به وجود آمده در شعائر جمعی، به گفته این جامعه شناس، به چند عامل مرتبط است. اولین دلیل از دید او: می تواند اقتصادی باشد. در حال حاضر، مدیریت تمامی اقوام برای برگزاری مراسم که برخی از آن ها تا هزار نفر می رسند از نظر اقتصادی ممکن نیست و ساختار اقتصادی کشور این امکان را نمی دهد.

یکی دیگر از دلایل: نگاه منفی و سلبی به رسومات و آدابی است که ممکن است برخی اقشار جامعه با این روایت میانه خوبی نداشته باشند. آن ها می گویند ما می خواهیم فاصله بگیریم و از این رسومات که به عنوان سنت شناخته می شوند روی گردان شویم.

عامل دیگر: در تحولات سیاسی و اجتماعی اخیر، از جمله وقایع دی ماه 1404، رقص و پایکوبی می تواند به نوعی تقویت روحیه باشد. خانواده های داغدار و همراهانشان می خواهند نشان دهند که شکست نخوردیم و از پای نیافتادیم. با این حال، برای درک کامل این پدیده، لازم است مطالعات میدانی، مصاحبه و مشاهده در گروه های مختلف ایران انجام شود تا واقعیت های اجتماعی و فرهنگی بهتر شناسایی شود.

میری می گوید: خشم اجتماعی واقعیتی است که جامعه ای که دچار ترومای جمعی شده، تجربه می کند. جامعه در حال سوگواری است و این فرآیند را می توان بر اساس مدل الیزابت کوبلر راس تحلیل کرد. کوبلر راس معتقد است هر سوگی پنج مرحله اصلی دارد: انکار، خشم، چانه زنی، افسردگی و در نهایت پذیرش.

در توضیح مرحله اول، یعنی انکار، این جامعه شناس می گوید: مغز ما هنوز فقدان را نمی پذیرد و افراد احساس بی واقعیتی می کنند، انگار همه چیز یک خواب بد بوده است. این مرحله زمان می دهد تا همزمان با شوک اولیه، پذیرش آغاز شود، اما اگر در این مرحله باقی بمانیم، سوگواری به صورت تدریجی طی نمی شود و فرد و جامعه دچارعدم تعادل می شوند.

مرحله دوم، خشم، از دید او چنین است: خشم نسبت به خود، دیگران یا فردی که فوت شده، بخشی از تلاش ذهن برای توجیه اتفاق است. هرچند این احساس ناخوشایند است، اما به پردازش عاطفی فرد و جامعه کمک می کند. اگر در این مرحله متوقف شویم، جامعه هنوز نتوانسته خود را پیدا کند و ممکن است افراد تصمیمات خطرناکی بگیرند. اکنون شاهد این مرحله هستیم و باید از آن عبور کرد.

مرحله سوم، چانه زنی، جایی است که فرد تلاش می کند با افکار خود کنار بیاید: اگر فقط … ای کاش … این تلاش ذهن برای بازگرداندن کنترل است، هرچند واقعیت غیرقابل تغییر باقی می ماند. در این مرحله نیز نباید باقی ماند.

مرحله چهارم، افسردگی، زمانی آغاز می شود که واقعیت فقدان پذیرفته شود: احساس غم عمیق و اندوه شدید بروز می کند، ممکن است انرژی جمعی کاهش یابد، علاقه به فعالیت ها کم شود و حس ناامیدی غالب شود. اما این افسردگی نباید به معنای منفی دیده شود؛ بلکه بخشی از روند التیام فرد یا جامعه است.

مرحله پنجم، پذیرش، مرحله آشتی با واقعیت است: پذیرش به این معنا نیست که فقدان از بین رفته، بلکه فرد و جامعه می آیند تا با خاطرات و مخاطرات کنار بیایند و به زندگی ادامه دهند.

میری می گوید: اگر این وقایع را در چارچوب این مدل بررسی کنیم، می توانیم بهتر بفهمیم چه اتفاقی در جامعه ما رخ داده است. به گفته این جامعه شناس، کسانی که در حوزه سیاست، امنیت و مدیریت اجتماعی فعالیت می کنند باید توجه داشته باشند که جامعه یک شیء فیزیکی نیست؛ بلکه روح و روحیه دارد. رخدادهایی که باعث درد و رنج شده اند، فارغ از عللشان، نیازمند فضایی برای سوگواری جمعی هستند.

او پیشنهاد می دهد: از عزاداری عمومی می توان شروع کرد. برای مثال، شب پنجشنبه همه به میدان اصلی شهر با شمع بیایند تا برای درگذشتگان آمرزش بطلبند یا دعای جمعی بخوانند. این کار باعث می شود جامعه، به جای اینکه افراد و خانواده ها به صورت انفرادی سوگواری کنند، به صورت جمعی درگیر شود. این مسیر امکان می دهد از خشم عبور کنیم و به مرحله نهایی، یعنی پذیرش، برسیم. در این مرحله، جامعه درمی یابد که همه ما بخش واحدی از یک جامعه هستیم؛ جامعه ای که دچار ترومای شدید شده و این تجربه ها بخشی از وجود جمعی ما، ملت ایران، است. اینگونه امکان بازیابی و تراپی جمعی فراهم می شود. به فرد می توان دارو داد، اما به جمع خیر!