در سال های اخیر، توجه به رفتار انسان در فضاهای شهری و ساختمانی به یکی از موضوعات مهم در میان متخصصان تبدیل شده است. انسان بخش عمده ای از زندگی خود را در محیط های ساخته شده می گذراند و این فضاها تنها محل سکونت یا کار نیستند، بلکه به طور مستقیم و غیرمستقیم بر احساسات، رفتارها و سلامت روان او اثر می گذارند.

به گزارش ایسنا، روان شناسی محیطی به عنوان شاخه ای از علوم رفتاری، به بررسی رابطه میان انسان و محیط فیزیکی می پردازد و تلاش می کند توضیح دهد که چگونه طراحی فضا می تواند آرامش یا تنش را در افراد افزایش دهد. در بسیاری از ساختمان های جدید، تمرکز اصلی بر جنبه های کالبدی و فنی است و نقش نیازهای روانی انسان کمتر دیده می شود؛ مسئله ای که می تواند زمینه ساز بروز استرس و نارضایتی باشد.

با گسترش شهرنشینی و کوچک تر شدن واحدهای مسکونی، افراد بیش از گذشته در معرض فشارهای روانی قرار گرفته اند. زندگی در فضاهای محدود، شلوغ و فاقد کیفیت های انسانی می تواند به احساس افسردگی، خستگی ذهنی و تنش های رفتاری منجر شود. این شرایط تنها بر فرد اثر نمی گذارد، بلکه در رفتارهای اجتماعی نیز بازتاب پیدا می کند. جامعه ای که افراد آن از سلامت روانی مطلوبی برخوردار نباشند، با میزان بالاتری از استرس جمعی روبه رو خواهد بود. به همین دلیل، جست وجوی راهکارهایی برای طراحی محیط هایی که بهزیستی روانی را تقویت کنند، به یک ضرورت تبدیل شده است. در همین راستا، توجه به رویکردهایی مانند فنگ شویی که بر رابطه میان انسان، طبیعت و فضا تأکید دارد، در سال های اخیر افزایش یافته است.

در این چارچوب، نادر قائمی، محقق گروه معماری واحد تبریز دانشگاه آزاد اسلامی، به همراه سه نفر از همکاران دانشگاهی خود، پژوهشی را با هدف بررسی نقش برخی عوامل طراحی در کاهش استرس و ارتقای سلامت روان محیط انجام داده اند. این پژوهش با تمرکز بر پیوند میان مفاهیم فنگ شویی و روان شناسی محیطی، تلاش کرده است نشان دهد که چگونه می توان از هم پوشانی این دو حوزه برای درک بهتر اثرات محیط بر روان انسان بهره گرفت.

روش انجام این پژوهش کیفی و مبتنی بر مقایسه انتقادی بوده است. در این مطالعه، مفاهیم اصلی فنگ شویی و روان شناسی محیطی در کنار هم قرار گرفتند تا نقاط اشتراک و تفاوت آن ها بررسی شود. برای گردآوری داده ها، با 46 نفر از اساتید رشته های معماری، معماری منظر، طراحی شهری و روان شناسی از دانشگاه تهران مصاحبه انجام شد. سپس داده های به دست آمده از مصاحبه ها تحلیل شدند تا مفاهیم اصلی و ارتباط میان آن ها استخراج شود.

یافته های پژوهش که در مجله مطالعات ناتوانی منتشر شده اند، نشان دادند که به کارگیری مفاهیم فنگ شویی می تواند به ایجاد فضاهایی لذت بخش تر و متعادل تر کمک کند. این رویکرد بر هماهنگی میان عناصر طبیعی و انسان ساخت و همچنین آرایش فضایی تأکید دارد.

بر اساس دیدگاه مشارکت کنندگان، چیدمان مناسب فضا می تواند جریان نوعی انرژی را در محیط کاهش یا افزایش دهد؛ مفهومی که به زبان ساده به احساس سرزندگی، آرامش یا سنگینی فضا اشاره دارد. ایجاد تعادل میان این عوامل، زمینه را برای تجربه بهتر انسان از محیط فراهم می کند.

پژوهشگران تأکید کرده اند که دو اصل ترمیم و کنترل در فنگ شویی نقش کلیدی در ارتقای سلامت روان محیط دارند. اصل ترمیم به معنای توانایی فضا برای بازیابی آرامش ذهنی افراد است و اصل کنترل به احساس تسلط و پیش بینی پذیری محیط اشاره دارد. ترکیب این دو می تواند به کاهش استرس و افزایش حس امنیت روانی در فضاهای زندگی و کار منجر شود.

به گفته محققان، اگرچه معماران معمولاً به جنبه های روان شناسی و جامعه شناسی محیط توجه دارند، اما اثرات فیزیکی مستقیم محیط ساخته شده بر جسم و روان انسان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بسیاری از مشکلات جسمی و روحی، ریشه در کیفیت نامناسب فضاهای اطراف دارند. فنگ شویی به عنوان دانشی در دسترس عموم، دستورالعمل هایی ساده و قابل اجرا ارائه می دهد که هر فرد می تواند متناسب با شرایط خود از آن ها استفاده کند. این سادگی باعث محبوبیت آن شده، اما به معنای درک کامل و علمی همه اصول آن نیست.

پژوهشگران بر این نکته تأکید می کنند که فنگ شویی همچنان نیازمند ارزیابی انتقادی و آزمون های علمی دقیق تر است. استفاده از روش های عینی و نظام مند می تواند به روشن تر شدن اعتبار و پیامدهای واقعی این رویکرد کمک کند و آن را از سطح توصیه های کلی فراتر ببرد. چنین مطالعاتی می تواند زمینه را برای طراحی فضاهایی فراهم کنند که هم از نظر علمی قابل دفاع باشند و هم در زندگی روزمره مردم اثر ملموس داشته باشند.