قراردادهای تسلیحاتی اخیر پاکستان، این کشور را مستقیماً در شکاف رو به منطقه قرار می دهد.

به گزارش اقتصادنیوز، بنابر اعلام میدل ایست آی، گسترش اخیر حضور صنایع دفاعی پاکستان در کشورهای خلیج فارس با رقابت شدید رو به گسترش میان عربستان سعودی و امارات متحده عربی -به ویژه در سودان و لیبی- تلاقی پیدا می کند.

با افزایش سفارش ها برای پلتفرم جنگنده چندمنظوره JF- 17، اسلام آباد دریافته که مشارکت های نظامی دیگر به راحتی قابل تفکیک نیستند.

منابع آگاه از رویه های صادرات تسلیحات پاکستان ادعا کرده اند اسلام آباد به دنبال جلوگیری از فروش تسلیحات خود در مناطقی با حاکمیت مورد مناقشه، مانند سودان و لیبی، است که تحریم سازمان ملل متحد در آن ها برقرار است. این شامل صادرات غیرمستقیم از طریق عربستان سعودی یا امارات متحده عربی نیز می شود. با این حال، به گفته منابع پاکستانی که با نهادهای نظامی و اطلاعاتی ارتباط دارند، اگر اسلام آباد مجبور به اتخاذ موضع شود، به نفع ریاض عمل خواهد کرد.

گزارش رویترز از اواخر دسامبر نشان می دهد که پاکستان و ارتش ملی لیبی بر سر یک بسته دفاعی چند میلیارد دلاری، شامل جنگنده های JF-17 و هواپیماهای آموزشی سوپر موشاک، مذاکره کرده اند. این گزارش به توافقی 4 میلیارد دلاری بین ژنرال عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان و صدام حفتر، معاون فرمانده کل ارتش ملی مستقر در بنغازی، اشاره می کند.

ارتش ملی لیبی مدت هاست که به حامیان خارجی متکی است و هرگونه خرید بزرگ نیازمند حمایت مالی شخص ثالث است. تحلیل گران معتقدند که این مسئله به حمایت امارات متحده عربی از سرزمین های تحت کنترل حفتر و یک منبع پاکستانی مرتبط با محافل امنیتی خلیج فارس مرتبط است.

گزارش دیگری از رویترز در ژانویه حاکی از آن است که پاکستان در آستانه یک معامله تسلیحاتی با سودان است که برخی گمانه زنی کرده اند که می تواند به عربستان سعودی مرتبط باشد که به پاکستان فرصت می دهد 2 میلیارد دلار وام را در ازای یک اسکادران JF-17 و تعهدات اضافی به مبلغ 2 میلیارد دلار تبدیل کند. طبق گزارش ها، این توافق با سودان توسط رییس ستاد نیروی هوایی پاکستان، ظهیر احمد بابر سیدو، و سپهبد ترکی بن بندر بن عبدالعزیز از نیروی هوایی سلطنتی عربستان سعودی مورد مذاکره قرار گرفته است.

جنگنده JF- 17 Thunder معمولاً به عنوان یک سرمایه گذاری مشترک بین مجتمع هوانوردی پاکستان و شرکت هواپیمایی چنگدو چین شناخته می شود و به عنوان یک جنگنده چند منظوره کم هزینه با قابلیت فراتر از برد بصری به بازار عرضه می شود.

در حال حاضر پلتفرم JF- 17 پاکستان در حال چینی سازی بیش تر است. با آزمایش زیرسیستم های چینی در نبرد، ارزش آن ها چند برابر می شود، در حالی که پکن بدون قرار گرفتن در معرض درگیری، تجربه دکترین خود را در برابر پلتفرم های ناتو (F-16، رافال و یوروفایتر) افزایش می دهد. گفته می شود جنگ محدود بین هند و پاکستان در ماه مه 2025، ارزش پلتفرم JF- 17 را تقویت کرده و یک همزیستی استراتژیک را به نفع پکن و اسلام آباد تقویت کرده است.

هزینه های تخمینی واحد، بسته به پیکربندی و بسته های پشتیبانی، بسیار متفاوت است. مقرون به صرفه بودن این پلتفرم نسبت به جنگنده های غربی مانند F-16 Block 70، Rafale یا Eurofighter Typhoon همچنان باعث ایجاد علاقه در میان کشورهایی می شود که به دنبال قابلیت های مدرن بدون محدودیت های سیاسی تأمین کنندگان غربی هستند. منابع مختلف نشان می دهند که هر واحد JF-17 بسته به نوع و نیازهای سفارشی سازی مشتری، در محدوده 25 تا 42 میلیون دلار هزینه دارد. این در مقایسه با 70 تا 100 میلیون دلار برای F-16 Block 70 Viper و 90 تا 130 میلیون دلار برای Dassault Rafale یا Eurofighter Typhoon است.

علاوه بر این، JF- 17 تک موتوره برد بیشتری دارد و با کسری از هزینه پلتفرم آمریکایی یا فرانسوی کار می کند. عامل هزینه برای طیف وسیعی از خریداران در جنوب شرق آسیا و کشورهای جنوب صحرای آفریقا قابل توجه است. با این حال، سوالاتی در مورد ظرفیت صنعتی وجود دارد.

پاکستان صادرات JF- 17 به میانمار و نیجریه و سفارش صادرات به آذربایجان را با تحویل های اولیه تأیید کرده است. به نظر می رسد مذاکرات طولانی با مصر و عراق، عمدتاً به دلیل چارچوب تأمین مالی غیرقابل اعتماد، شکست خورده است. مذاکرات آینده نگر و امیدوارکننده تری با اندونزی و بنگلادش وجود دارد.

عربستان سعودی به دنبال خرید JF- 17 برای استفاده داخلی نیست، بلکه به دنبال تأمین آن برای سودان است. رویترز گزارش داده که ریاض به دنبال تأمین دولت سودان عبدالفتاح البرهان در برابر نیروهای پشتیبانی سریع تحت حمایت امارات به رهبری ژنرال محمد حمدان دقلو، معروف به حمیدتی، است.

پیش از این گزارش شده بود که حفتر علی رغم فشارهای مصر و عربستان سعودی به بنغازی، همچنان مجرای تسلیحاتی محموله های تسلیحاتی امارات به نیروهای پشتیبانی سریع است. در تابستان 2025، نیروهای نیروهای پشتیبانی سریع منطقه مرزی سه گانه (سودان، مصر و لیبی) را تصرف کردند و راه را برای صادرات طلای دست ساز از سودان و واردات مهمات از طریق لیبی هموار کردند.

در حالی که دولت حفتر در بنغازی می تواند از جت های جنگنده به عنوان ابزاری قهری علیه دولت طرابلس که توسط سازمان ملل به رسمیت شناخته شده و مورد حمایت ترکیه است، استفاده کند، می توان از آن ها برای حمایت از نیروهای پشتیبانی سریع در منطقه مرزی سه گانه نیز استفاده کرد. منابعی که اطلاعات دقیقی از مجموعه نظامی پاکستان دارند، می گویند که توافق حفتر بر اساس فرض تأمین مالی امارات بنا شده است. این با نقش گسترده تر بنغازی به عنوان مجرای لجستیکی برای نیروهای پشتیبانی سریع مطابقت دارد.

پاکستان از نظر تاریخی روابط دوستانه ای با تمام کشورهای شورای همکاری خلیج فارس دارد و روابط نظامی در راس این روابط قرار دارد. پاکستان از سال 1967 خلبانان سعودی را آموزش می دهد. چنین رابطه ای را اسلام آباد در سراسر جهان عرب (سوریه، قطر، امارات متحده عربی، اردن، بحرین، یمن و لیبی) ایجاد کرده است.

به گفته کمال امل، عضو شورای آتلانتیک پاکستان با موفقیت در آب های تیره خلیج فارس حرکت کرد و در سال 2015 از درگیری یمن دور ماند و در عین حال به دوحه اجازه داد از بنادر و کریدورهای هوایی در طول محاصره استفاده کند: اکنون، مانند گذشته، این اطمینان وجود دارد که ارتش پاکستان از گیر افتادن بین این دو کشور جلوگیری خواهد کرد. با این حال، هم منطق صنعتی و هم واقعیت های دیپلماتیک نشان می دهد که در صورت فشار بر پاکستان، اسلام آباد به سمت ریاض متمایل خواهد شد.

سفارش های زیاد به معنای تحویل گزینشی است. اولا شهباز شریف، نخست وزیر پاکستان، و محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، در سپتامبر 2025 یک توافقنامه دفاعی متقابل استراتژیک امضا کردند که نشان دهنده فصل جدیدی از حجم بیشتر و همکاری دفاعی گسترده است. علاوه بر این، بعید است که پاکستان رو در روی دولت طرابلس، که توسط آنکارا حمایت می شود، قرار گیرد. پاکستان، ترکیه و آذربایجان به اصطلاح اتحاد سه برادر را تشکیل می دهند؛ یک همکاری چند لایه با ابعاد امنیتی قوی. ترکیه یک شریک نظامی-صنعتی نزدیک برای پاکستان و عربستان سعودی است.

ثانیا، سیاست در عمل، اولویت بندی تحویل ها در زمانی است که دفتر سفارش ها شلوغ است. این اولویت ها باید بین اولویت های پاکستان و رضایت تأمین کنندگان استراتژیک، از جمله چین و ترکیه، تعادل برقرار کنند. جنگنده JF-17 Thunder یک برنامه مشترک بین چین و پاکستان است. این پلتفرم دارای طیف وسیعی از سیستم های استراتژیک ساخت چین است، از جمله سیستم AESA KLJ-7A، نمایشگر هولوگرافیک Smart-HUD، و حامل موشک های هوا به هوای چینی PL-10 و PL-15. بدون همکاری استراتژیک چین، این پلتفرم قابل تحویل نیست.

حلقه ضعیف در زنجیره تأمین JF- 17، روسیه است. موتور JF-17 Block III یک موتور Klimov RD-93 MA است و تردیدهایی وجود دارد که آیا روسیه می تواند یا می خواهد از افزایش سفارش های پاکستان حمایت کند یا سقفی برای تعداد جنگنده های جت که اسلام آباد می تواند به طور قابل اعتمادی تحویل دهد، تعیین کند. یک منبع پاکستانی می گوید که محدودیت 25 فریم در سال وجود دارد و هرگونه افزایش بیشتر تولید نیاز به سرمایه گذاری قابل توجه و یک زنجیره تأمین قابل اعتماد دارد. در حالی که صحبت هایی در مورد تغییر به سمت Guizhou WS-13 Taishan ساخت چین وجود دارد، چنین تغییر چشمگیری قبل از اینکه از نظر تجاری جذاب شود، نیاز به آزمایش و احتمالاً اعتبارسنجی در نبرد دارد.

این جنکنده همچنین یک غلاف هدف گیری ساخت ترکیه به نام آسل پاد را حمل می کند و می تواند برای حمل موشک های هوا به هوای گوک دوغان و بوزدغان سفارش داده شود. سفارش آذربایجان احتمالاً با نقش بیشتر ترکیه در زنجیره تأمین، روبرو خواهد شد.

عنصر روسیه از نظر صنعتی ضروری اما از نظر سیاسی قابل صرف نظر کردن است. اما نقش ترکیه در این میان غیرقابل مذاکره است. آنکارا و اسلام آباد شرکای نزدیکی در برنامه نسل پنجم Kaan ترکیه (پهپادها و سکوهای دریایی) هستند، که هدفش صادرات مشترک به کشورهای ثالث است.

پادشاهی سعودی مشتری اصلی Kaan است و آنکارا شریک استراتژیک در تلاش ریاض برای بومی سازی است، زیرا این پادشاهی قصد دارد تا سال 2030.50 درصد از نیازهای تدارکاتی خود را به صورت محلی تولید کند. در واقع، واقعیت های عربستان و ترکیه، اولویت های نظامی-صنعتی پاکستان را روشن می کند.

سفارشات پاکستان در حال افزایش است، اما تنها با حمایت چین و ترکیه می تواند به مرحله تحویل برسد. پاکستان باید تقریباً 50 واحد Block II را به Block III ارتقا دهد و 40 جت به باکو تحویل دهد. توافق های گزارش شده با لیبی، عربستان سعودی و عراق برای ده ها جت به طور ناپایداری بر ضمانت های مالی ضعیف بنا شده اند و هزینه تحریم های بین المللی نیز به آن اضافه شده است. در واقع، این موارد نمی توانند در اولویت باشند. مذاکرات با بنگلادش و اندونزی نیازمند سرمایه گذاری عمده در افزایش ظرفیت است و به احتمال زیاد پایه های درآمد قابل اعتماد مورد نیاز برای سرمایه گذاری صنعتی را بنا خواهد کرد.

پاکستان احتمالاً از اولویت دادن به تحویل JF-17 به مناطق جنگی تحت تحریم سازمان ملل، مانند سودان، خودداری خواهد کرد. چرا که هیچ مازاد جنگنده جت وجود ندارد و خط لوله پر است. ثانیاً، به این دلیل که اسلام آباد دوست دارد فاصله مساوی بین شرکای خود در خلیج فارس حفظ کند و نمی تواند به عنوان تأمین کننده هر دو طرف جنگ نیابتی سودان دیده شود.

در نهایت، کشورهایی که حاکمیت آن ها مورد مناقشه است، مشتریان خوبی برای پلتفرم هایی نیستند که نیاز به همکاری چند ساله، از جمله آموزش، تخصص محلی و بودجه قابل اعتماد دارند.

اگر فشار برای تحویل افزایش یابد، روابط دیپلماتیک عمیق تر با پادشاهی عربستان سعودی و اولویت های استراتژیک ترکیه به اولویت دادن به ریاض منتهی می شود. چشم انداز تحقق توافق لیبی توسط اسلام آباد کمرنگ است، اما با توجه به اختلاف نظر بین ریاض و ابوظبی، این می تواند اولین و شاید آسان ترین دوراهی برای مجتمع صنعتی نظامی ترکیه و پاکستان در خلیج فارس باشد.