صابر گل عنبری، تحلیلگر خاورمیانه و جهان عرب، در کانال تلگرامی خود نوشت: رییس جمهور آمریکا سرانجام به مذاکرات مسقط واکنشی چندوجهی نشان داد؛ از یک سو در سخنانی آمیخته با وعده و وعید، گفت وگوها را بسیار خوب توصیف کرد و از سوی دیگر، هم زمان فرمان اجرایی اعمال تعرفه گمرکی 25 درصدی بر شرکای تجاری ایران را امضا کرد.

اگر فرض بگیریم تعبیر بسیار خوب بازتابی از واقعیت مذاکرات باشد، صدور این فرمان اجرایی و ادامه ادبیات تهدیدآمیز ترامپ در ظاهر متناقض به نظر می رسد، اما در باطن می توان آن را محصول این تصور دانست که افزایش فشار، به کسب امتیازات بیشتر در میز مذاکره منجر می شود.

سخنان او مبنی بر این که ایران امروز نسبت به قبل از جنگ حاضر به دادن امتیازات بیشتری است نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است.

رویکرد کنونی ترامپ در قبال ایران را می توان نوعی دیپلماسی نظامی نامید؛ از خود جنگ گرفته تا اعزام ناوهای بیشتر به منطقه و حتی حضور فرمانده سنتکام در دور جدید گفت وگوهای مسقط، همگی نشانه های این راهبردند.

با این حال، دو نکته در اظهارات اخیر ترامپِ عجول قابل تأمل بود: نخست این که گفت عجله ای ندارد و دوم این که اعلام کرد با محدود ماندن مذاکرات به پرونده هسته ای مشکلی ندارد. در نگاه اول، این مواضع می تواند نشانه ای از عقب نشینی تلقی شود، اما در لایه عمیق تر ممکن است صرفا یک تاکتیک باشد.

این که ترامپ می گوید عجله ندارد و برای توضیح رفتار خود به تجربه ونزوئلا اشاره می کند یا می پذیرد که فعلاً فقط درباره موضوع هسته ای مذاکره شود، اگر با نگاه بدبینانه بررسی شود، می تواند پوششی دیپلماتیک برای خرید زمان باشد؛ زمانی که شاید صرف تکمیل آمادگی های اطلاعاتی، نظامی و امنیتی برای سناریوی جنگ شود.

در مقابل، اگر خوش بینانه نگاه کنیم، این رفتار می تواند تلاشی برای خروج آرام و کم هزینه از مخمصه وعده حمله ای باشد که ترامپ پیش تر مطرح کرده بود، اما اکنون نگران است به جنگی غیرقابل کنترل منتهی شود.

فارغ از انگیزه های واقعی ترامپ، پرسش اصلی این است: آیا پذیرش مذاکره صرفا درباره پرونده هسته ای به این معناست که واشنگتن از مطالبات خود درباره برنامه موشکی و سیاست های منطقه ای ایران عقب نشینی کرده است؟ پاسخ منفی است.

تجربه غزه نمونه روشنی در این زمینه است. ترامپ در مذاکرات با حماس، تمرکز اصلی خود را بر موضوعی گذاشت که برای او تصویرساز بود: آزادی گروگان ها. به همین دلیل، بدون خلع سلاح حماس، توافقی با محور توقف جنگ و آزادی گروگان ها را پذیرفت.

در آن مقطع، مسأله خلع سلاح نه در مذاکرات جدی مطرح شد و نه شرط توافق بود و نه حماس پذیرفت؛ هرچند در رسانه ها درباره آن صحبت می شد. اکنون تلاش می شود بازسازی غزه به خلع سلاح حماس گره زده شود.

البته پرونده غزه با ایران تفاوت های خاصی دارد. با این حال، منطق رفتاری او مشابه است.

در قبال ایران نیز فعلا مهم ترین پرونده تصویرساز برای ترامپ نه اسراییل موضوع هسته ای است. ممکن است او همان رویکرد تدریجی را دنبال کند: ابتدا تلاش برای تبدیل حداکثر امتیاز در پرونده هسته ای به واقعیت، سپس یا در آستانه توافق نهایی آن را به مسائل دیگر گره بزند، یا پس از توافق، اجرای رفع تحریم ها را مشروط به مذاکرات موشکی و منطقه ای کند.

از سوی دیگر، پذیرش مذاکره صرفا درباره پرونده هسته ای به معنای در دسترس بودن آسان توافق در همین حوزه نیز نیست. این رویکرد می تواند به شکل گیری چارچوب مذاکراتی و تداوم گفت وگو کمک کند، اما بعید است ترامپ بدون تحقق خواسته های کلیدی خود که تصویری برنده از او بسازد، تن به توافق بدهد.

صفرسازی غنی سازی، خروج ذخایر اورانیوم غنی شده و محدودیت های سخت گیرانه از جمله این مطالبات است.

حتی اگر فرض کنیم گره های مذاکراتی با راه حل هایی مانند توقف موقت غنی سازی یا تأکید نظری بر حق غنی سازی باز شود که بعید است، باید توجه داشت که روی دیگر سخن ترامپ مبنی بر این که ایران هرگز نباید سلاح اتمی داشته باشد ، در عمل به این معناست که هرگز نباید غنی سازی داشته باشد .

و نهایتا حتی اگر توافقی در پرونده هسته ای حاصل شود، پرسش اساسی باقی می ماند: آیا ترامپ در برابر آن، مابه ازای واقعی و کلان در حوزه رفع تحریم ها به ایران خواهد داد؟ احتمال دارد در سطح نظری وعده های مکتوبی داده شود، اما در عمل بعید است تحریم ها کاملا و به طور مؤثر برداشته شوند. الگوی محتمل ترامپ، گرفتن امتیازات نقد و دادن امتیازات نسیه است.

از منظر راهبردی آمریکا، مسأله رفع کامل تحریم ها نه صرفا به پرونده هسته ای، بلکه به مجموعه اختلافات عمیق با جمهوری اسلامی گره خورده است؛ اختلافاتی که حل یک باره همه آن ها اساسا ممکن نیست.

لب کلام این که وضعیت به شدت پیچیده است و فعلا چشم انداز روشنی برای یک توافق پایدار برد برد و کنار رفتن گزینه نظامی دیده نمی شود.