اظهارات اخیر علی اکبر صالحی، رییس بنیاد ایران شناسی درباره نشان شیر و خورشید بار دیگر این نماد تاریخی را به بحث های روز کشانده است؛ نشانی که پس از سال ها غیبت در روایت های رسمی، حالا هم زمان با پررنگ شدن دوباره مؤلفه های هویت ملی، محل تأکید قرار گرفته و طرح دوباره آن برای برخی افراد، نشانه مواجهه ای دیرهنگام با نمادی تلقی می شود که در این فاصله، معنای دیگری هم به خود گرفته است.

به گزارش ایسنا، علی اکبر صالحی _ رییس بنیاد ایران شناسی _ در سخنانی با تأکید بر اینکه نباید بگذاریم هویت ملی ما نادانسته از بین برود به نشان شیر و خورشید اشاره کرد و گفت این نماد متعلق به جمهوری اسلامی است و فلسفه آن از دین می آید . همین چند جمله کافی بود تا بحثی که هر چند سال یک بار مطرح می شد و سپس به محاق فراموشی می رفت مجدد توجه ها را به خود جلب کند و ظرف مدت کوتاهی به خط داغ گفت وگوهای شبکه های اجتماعی راه یابد و هشتگ آن مرتب پای مطالب مختلف تکرار شود.

طرح دوباره مسئله نماد شیر و خورشید را نمی توان جدا از فضای کلی اتفاقات ماه های اخیر دانست. پس از جنگ 12 روزه و اکنون پس از حوادث دی ماه که دامنه وقایع آن تا بیرون از مرزهای کشور نیز امتداد یافته، نشانه های متعددی از بازگشت توجه به مؤلفه های هویت ملی در عرصه عمومی دیده می شود؛ از برجسته کردن برخی نمادهای تاریخی همچون رونمایی از مجسمه زانوزنندگان در برابر ایران در میدان انقلاب تهران گرفته تا اشاره به موضوعاتی مبتنی بر ملی گرایی که پیش تر کمتر در روایت های رسمی مورد تأکید قرار می گرفتند.

در چنین فضایی، سخنان صالحی بیش از آنکه یک اظهارنظر ساده و تاریخی تلقی شود، به مثابه نشانه ای از فعال شدن دوباره یک رویکرد قدیمی است که پیش از این نیز برخی دیگر به آن اشاره کرده بودند، اما چندان جدی گرفته نشده بود. گفتمانی که می کوشید میان مؤلفه های ملی و دینی پیوندی پررنگ تر ترسیم کند و با توجه به نیاز روز جامعه از ظرفیت نمادها برای تقویت حس میهن دوستی استفاده کند.

نشان شیر و خورشید از جمله نمادهایی است که باوجود مبانی تاریخی که درباره آن وجود دارد، اما باید فراتر از یک دوره تاریخی مورد بررسی قرار گیرد. این نشان دست کم از زمان شاه عباس صفوی بر پرچم ایران نقش بست و به مرور در دوره های بعدی تغییراتی پیدا کرد که از جمله این تغییرات می توان به اضافه شدن نقش شمشیر و تاج به پرچم اشاره کرد؛ چنان چه به گفته فاروق صفی زاده _ استاد دانشگاه تهران _، در زمان فتحعلی شاه قاجار، به پیشنهاد ملا احمد نراقی _ مجتهد شیعه و از عالمان دینی _ خوانشی مذهبی از این نماد تقویت شد؛ تفسیری که در آن، شیر به عنوان نماد حضرت علی(ع)، شمشیر نشانه ذوالفقار و خورشید نمادی از خورشید نبوت دانسته می شد. چنین تفسیری نشان می دهد که پیوند دادن این نماد با معانی دینی، پدیده ای متأخر و محدود به یک قرن اخیر نیست و پیشینه ای تاریخی دارد. درواقع، شیر و خورشید تنها یک نشان سلطنتی خوانده نمی شد، بلکه لایه هایی از معنا در بسترهای مذهبی و هویتی نیز برای آن تعریف شده بود.

با این حال، سرنوشت نمادها تابع فضای سیاسی و اجتماعی هر دوره تاریخی است. در سال های نخست پس از پیروزی انقلاب در سال 1357، بسیاری از نشانه ها که آن زمان و باتوجه به روحیه انقلابی شکل گرفته صرفا به دوره پهلوی نسبت داده می شد، دستخوش تغییر یا حذف شدند. در آن فضای انقلابی، تغییر نشانه های رسمی بخشی از فرایند تثبیت هویت نظام جدید تلقی می شد. به همین دلیل، نشان شیر و خورشید روی پرچم جای خود را به نشان تازه جمهوری اسلامی داد. در دوران انقلاب، مرزبندی با دوران گذشته نه فقط در سیاست که در نمادها نیز بازتاب پیدا می کند.

بعدتر و با گذشت زمان و فاصله گرفتن از سال های نخست انقلاب، نگاه ها به برخی نمادهای تاریخی تعدیل شد. در دهه های بعد، بحث درباره امکان بازخوانی این نشانه ها مطرح شد که نمونه ای از این رویکرد را می توان در اظهارات سال 1393 حجت الاسلام والمسلمین علی یونسی در مقام دستیار ارشد رییس جمهور وقت دید. او در سخنانی تأکید کرده بود که عده ای خیال می کردند نماد شیر و خورشید یک نماد سلطنتی است اما این گونه نیست و با اشاره به معانی دینی شیر و خورشید، تاج را تنها جزء مرتبط با پادشاهی دانسته بود. او گفته بود: اگر به من باشد نشان هلال احمر را تغییر می دهم و شیر و خورشید را جایگزین آن می کنم.

بیان چنین دیدگاه هایی نشان می دهد که حتی در سال های گذشته نیز تلاش هایی برای تفکیک معنای تاریخی و مفهوم اصلی این نماد از خوانش صرفا سلطنتی آن وجود داشته، هرچند که چنین نظرهایی سبب بروز واکنش های هیجانی از سوی برخی افراد و گروه ها شده بود. اکنون نیز اظهارات اخیر رییس بنیاد ایران شناسی را می توان ادامه همان روند سابق دانست؛ با این تفاوت که حالا دیگر نگاه بیرونی به طرح چنین موضوعاتی، آن هم از سوی کسانی که نماینده حاکمیت هستند، نوعی تلاش برای جبران یک خلاء در جامعه تفسیر می شود.

این در حالی است که نمادهای ملی صرفا کارکرد تصویری ندارند؛ آنها محل تولید معنا و تقویت کننده حس همبستگی هستند و شیر و خورشید نیز از این قاعده مستثنی نیست. آنچه در سخنان صالحی برجسته بود، تأکید بر پیوند هویت ملی و دینی در این نماد است. در چنین خوانشی، نمادهایی مانند شیر و خورشید می توانند به عنوان ظرفی مشترک برای بازنمایی پیوند میان هویت ایرانی و اسلامی عمل کنند؛ ظرفی که به گفته او هم ریشه در تاریخ ایران دارد و هم قابلیت تفسیر مذهبی پیدا کرده است.