گالری به عنوان ویترین اصلی نمایش آثار هنرمندان و فضایی برای تثبیت جایگاه هنرمند در بازار هنر، نقشی حیاتی در مسیر توسعه هنر کشور ایفا می کند؛ نقشی که با محدود شدن فضای نمایش، هنرمند را در نوعی بلاتکلیفی حرفه ای رها کرده است. از سوی دیگر، سایه سنگین سقوط ارزش ریال بر پیکره بازار هنر، مرز میان ارزش افزوده واقعی هنر و حباب های ناشی از تورم را بیش از پیش مبهم ساخته است. با وجود رشد اسمی قیمت ها در محافلی چون حراج تهران، مقایسه دلاری ترازهای مالی نشان از ثبات یا حتی عقب گرد بازار هنر نسبت به دهه های گذشته دارد.

به گزارش ایسنا، در همین راستا، علیرضا سمیع آذر، مدیر حراج تهران در گفت وگویی با ایسنا، به چالش های پیش روی گالری داران و تمایل هنرمندان شاخص به بازارهای بین المللی برای فرار از غیررقابتی شدن بازار داخلی، پرداخته است.

-رکود حاکم بر فضای گالری داری در سال های اخیر، تعطیلی ها و به دنبال آن رکود بازار هنرهای تجسمی را تا چه اندازه در توسعه هنر کشور، موثر می دانید؟

بدون شک تعطیلی گالری ها به معنای از دست دادن فرصت معرفی آثار و نادیده گرفته شدن تلاش ها و دستاوردهای هنرمندان است. بعضاً هنرمندان به این امید که آثارشان را در گالری ها به نمایش بگذارند، سال ها تلاش می کنند؛ مستقل از اینکه این آثار هنری به فروش برسند یا خیر، گالری ها این فرصت را فراهم می کنند که آثار هنرمندان دیده و نقد شود.

هنرمند نیز زمانی که کارش را روی دیوار گالری می بیند، بسیار بیشتر از تماشای اثر در آتلیه، می تواند آن را درک و تحلیل کند. در واقع تا زمانی که هنرمند اثر خود را روی دیوار گالری تماشا نکند، نمی تواند مطمئن شود که باید همان مسیر هنری را ادامه دهد یا نیاز به تجدیدنظر دارد.

بنابراین، وقتی چنین فرصتی از دست برود، طبیعتاً هنرمندان نیز برای ادامه کارشان در وضعیت بلاتکلیفی قرار می گیرند و این موضوع بسیار ناگوار است.

-به نظر شما این آسیب ها می توانند تبعات مخرب بلندمدتی به دنبال داشته باشند؟

خیر، بعید می دانم اثرات بلندمدتی وجود داشته باشد؛ چراکه این توقف ها مقطعی هستند. درست است که در جریان این تعطیلی ها، هنرمندان چند ماهی را برای معرفی آثارشان از دست می دهند، اما نمی توان گفت که این آسیب ها بلندمدت خواهند بود. البته برخی از هنرمندان هم در این بازه های زمانی، با آسیب های بیشتری مواجه می شوند.

برای مثال، هنرمندانی که درست در دوران تعطیلی و رکود گالری ها وقت برگزاری نمایشگاه داشتند؛ کسانی که بعضاً از شش ماه یا حتی یک سال گذشته نوبت گرفته بودند و منتظر زمان برگزاری بودند. طبیعتا با تعطیلی ناگهانی گالری ها، این هنرمندان نوبتشان را از دست می دهند و ممکن است وقت های بعدی هم به کسانی تعلق بگیرد که از قبل رزرو کرده بودند.

-احتمالا هنرمندان نسل جوان هم فرصت کمتری برای نمایش آثارشان و ثبات در بازار هنر، در اختیار دارند.

آسیب مستقیم این است که آن ها در میان هنرمندان تثبیت شده، شانس کمتری دارند تا بتوانند وقت جدیدی با گالری ها تنظیم کنند. از سوی دیگر، برخی گالری های شناخته شده که ارتباطات گسترده ای با مجموعه داران و هنرمندان دارند، راحت تر می توانند چند هفته یا چند ماه تعطیلی را تحمل کنند؛ اما این توقف ها برای گالری هایی که جوان تر هستند، به تازگی کارشان را شروع کرده اند و دوست دارند در صحنه هنری کشور ایفای نقش کنند، می تواند بسیار ناامیدکننده باشد. حتی بعضی ها ممکن است به دلیل هزینه های گالری، تصمیم بگیرند این کار را کنار بگذارند و به سراغ کارهایی بروند که امنیت حرفه ای بیشتری دارند.

-یکی دیگر از آسیب های مهم به بازار هنر ایران، سقوط ارزش ریال است. با افزایش مداوم قیمت دلار، چگونه می توان مرز بین ارزش افزوده هنری و حباب تورمی را در قیمت گذاری آثار مشخص کرد؟

آثار هنری از سقوط ارزش پول ملی بیشترین آسیب را دیده اند. این در حالی است که در طول دو دهه گذشته، ما شاهد رونق تاریخی در عرصه هنر بوده ایم؛ هم از نظر تعداد هنرمندان خوبی که به صحنه هنر پیوسته اند و هم افزایش تعداد گالری ها و مشاغل جانبی. اما واقعیت این است که هرچقدر ارزش هنر بالا می رود، ارزش پول ملی ما هم زمان کاهش پیدا می کند.

در واقع، ما در خیلی از موارد حتی نمی توانیم به همان قیمت های (دلاری) سابق دست پیدا کنیم. وقتی قیمت یک اثر را با ارزهای بین المللی مقایسه می کنیم، متوجه می شویم که آثار هنرمندان، بعد از این حجم از افزایش قیمت به پول ملی، هنوز با رقم بین المللی 10 یا 20 سال پیش خود فاصله دارد.

به نظرم علت اصلی این است که اساسا هنر و اثر هنری، جزو نیازمندی های اولیه مردم نیست. بنابراین مردم حاضر نیستند این افزایش قیمت آثار را با افزایش قیمت ارز و کاهش ریال، سریعاً جبران کنند. اگر قیمت مایحتاج روزانه جامعه مانند دارو و مواد غذایی با افزایش قیمت ارز صعودی شود، به هر حال همه ما مجبور هستیم این اقلام را با هر قیمتی تهیه کنیم؛ اما در مورد هنر این اجبار وجود ندارد! هنر جزو اولین اقلامی است که در بحران های اقتصادی از سبد خرید خانواده ها حذف می شود.

- آیا ممکن است که این تفاوت قیمت ملی و بین المللی آثار هنرمندان، به قیمت گذاری ها کاذب در بازارهای داخلی همانند حراج تهران، منجر شود؟

ما این گونه فکر نمی کنیم که قیمت آثار را باید مستقیماً بر اساس افزایش قیمت دلار تعیین کنیم. قیمت آثار هنری بر اساس قیمت های کسب شده هنرمند در بازارهای ملی و بین المللی تعیین می شود. به این معنی که اگر ببینیم اثری در بازار داخلی یا بین المللی فروخته شده و به عددی رسیده، اثر بعدی را بر مبنای همان عدد به علاوه یک افزایش محدود تعیین می کنیم. نمی توان گفت چون دلار بالا رفته، قیمت ها را مطابق با آن بالا می بریم.

اساساً قیمت آثار هنری در هیچ کجای دنیا این گونه تعیین نمی شود؛ قیمت بر مبنای قیمتی است که پیش تر حاصل شده و بازار هنرمند آن را تعیین کرده است. بنابراین اگر ارزش ریال 50 درصد سقوط کند، نمی توانیم آن را مستقیم در قیمت اثر هنری بعدی جبران کنیم؛ مگر اینکه مطمئن باشیم قیمت در بازار آن هنرمند افزایش پیدا کرده است. اگر قرار باشد قیمت آثار را با قیمت دلار تنظیم کنیم، مشتری هایمان را از دست خواهیم داد.

-در سال های گذشته برخی از گالری ها یا مجموعه داران، آثار هنری مستر را با قیمت دلاری خرید و فروش می کنند و اساسا قیمت ریالی برای آنها در نظر نمی گیرند. نگاه شما نسبت به این موضوع چیست؟ آیا ممکن است حراج تهران نیز به این سمت پیش برود؟

این ایده به نوعی اجتناب ناپذیر است. گالری ها یا برخی از اشخاص به دلیل تغییر روزانه قیمت دلار، مجبور هستند که برای تثبیت قیمت آثار یک هنرمند بین المللی، قیمت دلاری برای آثار مشخص کنند. برای مثال قیمت یک اثر هنری، 20 هزار دلار ارزیابی می شود و تا شش ماه دیگر با وجود تمام نوسانات ارزی، باز هم قیمت اثر 20 هزار دلار خواهد بود. دیگر معادل ریالی آن اهمیتی ندارد.

اما از نظر قانونی، این کار در کشور امکان پذیر نیست. برای مثال در حراج تهران نمی توانیم آثار را با قیمت دلاری معامله کنیم. سقوط ارزش ریال در خرید و فروش آثار هنری یک معضل است، اما نمی توانیم ارز دیگری را جایگزین کنیم. البته اینکه برخی از فروشندگان چنین تصمیمی می گیرند، کاملا قابل درک است. چراکه وقتی یک خریدار خارجی می خواهد اثر یک هنرمند ایرانی را خریداری کند، حتما قیمت ریالی اثر را هم چک می کند و این تفاوت قیمت ریالی و دلاری، به ضرر هنرمند تمام می شود و ممکن است خریدار از تصمیم خود منصرف شود.

سقوط ارزش پول ملی، علاوه بر پایین آوردن ارزش مادی آثار هنرمندان ایران، ارزش روانی را هم دچار چالش می کند. وقتی یک خریدار اثری را خریداری می کند و با سقوط ارزش پول ملی، به صورت مستمر ارزش اثری که خریداری کرده کاهش پیدا می کند، حتما به این نتیجه می رسد که سرمایه گذاری درستی انجام نداده است. متاسفانه اثر هنری ایرانی جایگاه خودش را به عنوان کالایی برای سرمایه گذاری از دست داده است.

-در واقع ممکن است این تهدید هم وجود داشته باشد که بسیاری از هنرمندان مستر هم علاقه ای نداشته باشند که آثارشان در بازارهای داخلی خرید و فروش بشود؟

قطعاً همین طور است؛ به ویژه هنرمندانی که بازار بین المللی دارند، ترجیح می دهند آثارشان را به گالری ها و حراج های خارجی ارائه دهند. در واقع یک بازار داخلی غیررقابتی در ایران ایجاد شده است و ما نمی توانیم با گالری ها و حراج های خارجی که با دلار مبادله می کنند، رقابت کنیم.

در هر دوره از حراج تهران، فروش ریالی ما در حال افزایش است و قیمت ها به شکل چشم گیری بالا رفته، اما زمانی که جمع فروش را به دلار تبدیل می کنیم، متوجه می شویم که فروش دلاری ما پایین تر از برخی سال های دهه 90 است. در واقع، به خاطر سقوط پول ملی، نمودار فروش واقعی ما کاهش را نشان می دهد. هرچقدر موفقیت ما در توسعه اقتصادی داخلی بیشتر می شود، حاصل کار ما در قیاس با بازارهای بین المللی کاهش پیدا می کند.