فرارو- بار دیگر همان الگوی آشنا در روابط واشنگتن و تهران در حال تکرار شدن است: از یک سو سخن از دیپلماسی به میان آورده می شود و از سوی دیگر، تهدید به استفاده از زور مطرح می شود. اما زمانی که ایالات متحده این وضعیت تعلیق و بن بست را به عنوان استراتژی مدیریت می کند، حاصل آن چیزی جز بی ثبات تر شدن منطقه ای شکننده و افزایش احتمال یک درگیری گسترده تر نخواهد بود. اگر هدف اعلام شده کاهش تنش تعریف می شود، چرا میز مذاکره باید به سکوی پرتاب تقابل تبدیل شود؟

به نقل از میدل ایست مانیتور، دونالد ترامپ خود را معامله گری معرفی می کند که گمان می برد فشار، به طور خودکار به اقناع منتهی می شود. در مقابل، بنیامین نتانیاهو، شریک نزدیک او، هر مذاکره ای را تله ای بالقوه تلقی می کند؛ مگر آنکه ایران به تسلیم کامل تن دهد. این دو رویکرد، منطقه را به مهره ای در یک چانه زنی پرمخاطره تبدیل کرده است؛ وضعیتی که تنها یک لغزش با جنگی تمام عیار فاصله دارد. در این میان، تهران خط قرمز خود را به روشنی ترسیم کرده است: مذاکره صرفاً درباره پرونده هسته ای انجام می شود. همین موضع، آن را در تقابل مستقیم با واشنگتن و تل آویو قرار می دهد؛ دو پایتختی که خواهان گنجاندن برنامه موشکی و نفوذ منطقه ای ایران در هر توافق احتمالی هستند.

دقیقاً همین مسیر فقط هسته ای است که نتانیاهو را نگران کرده است. از نگاه او، هر توافقی که موشک های بالستیک و شبکه های نیابتی ایران را نادیده بگیرد، از کفایت راهبردی برخوردار نخواهد بود. نگرانی اصلی او این است که ترامپ به یک پیروزی نسبی رضایت دهد و همان را به عنوان توافقی تاریخی معرفی کند. در نتیجه، مسئله دیگر صرفاً تنش میان آمریکا و ایران تعریف نمی شود؛ بلکه شکاف پنهان میان آمریکا و اسراییل بر سر تعریف موفقیت به تدریج آشکار می شود.

تحولات این هفته این شکاف را عمیق تر کرده است. ترامپ پس از دیدار با نتانیاهو اعلام کرد هنوز تصمیم قطعی اتخاذ نشده و بار دیگر بر مسیر مذاکره تأکید کرد. با این حال، واشنگتن هم زمان حضور نظامی خود را در منطقه تقویت کرده و با اعزام ناو هواپیمابر یو اس اس آبراهام لینکلن و ناوشکن های همراه آن، پیام بازدارندگی را نیز مخابره کرده است.

گزارش هایی نیز از آماده سازی اعزام یک گروه ضربتی دیگر حکایت می کند؛ تحولی که این پرسش را برجسته می سازد: آیا این مسیر به سوی توافق حرکت می کند یا صحنه آرایی برای تشدید تنش شکل می گیرد؟ در هر دو صورت، پیام روشن منتقل می شود: مذاکرات زیر سایه قدرت قاطع نظامی پیش می رود. به بیان دیگر، دیپلماسی در این چارچوب بیش از آنکه جایگزین اقدام نظامی باشد، به ضرب الاجلی برای آن شباهت پیدا می کند.

هم زمان دونالد ترتمپ فرمان اجرایی ای را امضا می کند که بر اساس آن تهدید می شود بر شرکای تجاری ایران تعرفه ای 25 درصدی اعمال شود. این ابزار صرفاً متوجه تهران تعریف نمی شود؛ بلکه هر بازیگری در بازار جهانی را هدف قرار می دهد که سیاست آمریکا را به مثابه فرمانی جهان شمول نپذیرد. در این نقطه، مقایسه با عراق به متغیری فرساینده در سیاست خارجی آمریکا تبدیل می شود. جنگ عراق با اطمینان از راه حلی پاک و سریع عرضه شد، اما حاصل آن بحرانی بود که همچنان ژئوپلیتیک منطقه را شکل می دهد.

درس اصلی بغداد بار دیگر در معرض نادیده گرفتن قرار می گیرد: هنگامی که رهبران شیفته خطابه های خود شوند، ارزیابی خطرها کمرنگ می شود و نمایش اقتدار جای محاسبه دقیق را می گیرد. اما ایران عراق تعریف نمی شود. کشوری بزرگ تر، پیچیده تر و برخوردار از ظرفیت های متنوع برای واکنش در چندین جبهه محسوب می شود. در چنین شرایطی، حمله ای که محدود تعریف شود، به ندرت محدود باقی می ماند؛ به ویژه زمانی که موشک ها شلیک شود، مسیرهای کشتیرانی مختل گردد و نیروهای مقاومت وارد عمل شوند.

ایران ونزوئلا نیست، این تصور که فشار حداکثری می تواند میان بری برای فروپاشی یک نظام فراهم کند، ساده سازی ای خطرناک به شمار می رود. تحریم ها کاراکاس را فرسوده کرد، اما این فرض که تهران نیز بر همان الگو تسلیم خواهد شد، به معنای نادیده گرفتن منطق بقا در دولت ها تلقی می شود. اگر دونالد ترامپ گمان کند فشار اقتصادی به تنهایی ایران را به تسلیم وادار می کند، برداشت دقیقی از پویایی ملی گرایی و واکنش به فشار خارجی نخواهد داشت؛ نیروهایی که اغلب جامعه را حول پرچم بسیج می کند.

بااین حال، آنچه این رویارویی را بی ثبات تر می کند، امکان دستیابی به یک توافق هسته ای قابل اجرا تعریف می شود؛ توافقی که نه از نوع مطلوب بنیامین نتانیاهو خواهد بود و نه الزاماً به گونه ای که ترامپ بتواند آن را پیروزی کامل معرفی کند. مقام های ایرانی پیشنهاد کرده اند که در صورت لغو کامل تحریم ها، اورانیوم 60 درصدی خود را رقیق کنند؛ معامله ای واقعی میان گام های هسته ای و رفع فشار اقتصادی شکل می گیرد.

مسئله اصلی اعتماد یا بی اعتمادی به تهران تعریف نمی شود. گره کار آنجاست که تل آویو از واشنگتن می خواهد همه چیز را پیش از ارائه هرچیز مطالبه کند: عقب نشینی هسته ای، محدودیت برنامه موشکی و خلع سلاح نیروهای نیابتی درخواست می شود. این منطق، مذاکره محسوب نمی شود؛ بلکه بن بستی مهندسی شده تعریف می شود که جنگ را محتمل و حتی اجتناب ناپذیر جلوه می دهد. به این ترتیب، نتانیاهو عملاً دیپلماسی را در معرض شکست قرار می دهد. با اصرار بر گنجاندن همه مؤلفه ها در یک بسته واحد، مسیر هر توافق تدریجی بسته می شود.

نتیجه، تشدید تنش دائمی شکل می گیرد. وقتی هیچ توافقی کافی تلقی نشود، هر دور گفت وگو به شمارش معکوس برای ضربه بعدی تبدیل می شود. خطرناک تر از آن، این وضعیت وسوسه اقدام یک جانبه برای تخریب روند دیپلماتیک را افزایش می دهد؛ نقطه ای که در آن، نمایش اقتدار جایگزین مدیریت بحران می شود و مسیر خروج از تنش باریک تر از همیشه تعریف می شود.

ذهنیت عراق و ونزوئلا از همین رو خطرناک و گمراه کننده تلقی می شود. ترامپ ایران را گویی چون دستگاه فروش خودکاری می بیند که با انداختن سکه تحریم و تهدید، باید تسلیم را تحویل دهد. اما سیاست خارجی با منطق ماشین سکه ای کار نمی کند. با مطالبه تحقیر تهران، ترامپ و نتانیاهو امکان رسیدن به نتیجه ای باثبات را تضعیف می کنند. تشدید تنش، دری یک طرفه تعریف می شود؛ هنگامی که آتش شعله ور شود، دیگر هیچ رهبر سیاسی حتی با محاسبه گرترین ذهن نمی تواند دامنه آن را مهار کند.

دیپلماسی فرآیندی شکننده و زمان بر تعریف می شود. اگر به جای آنکه مسیری واقعی برای کاهش تنش باشد، به ابزار نمایشی سیاست داخلی تبدیل شود، فرو می ریزد. گفت وگو زمانی معنا پیدا می کند که هدف آن مدیریت بحران باشد، نه نمایش اقتدار. ایران نه عراق تعریف می شود که با روایتی مهندسی شده سرنگون شود و نه ونزوئلا محسوب می شود که زیر فشار اقتصادی تسلیم گردد. کشوری است با ظرفیت های واقعی، شبکه ای از شرکای منطقه ای و توان اثبات شده برای گسترش دامنه درگیری در صورت احساس محاصره تعریف می شود.

از همین رو، فروپاشی سریع سناریویی ساده انگارانه تلقی می شود. ظرفیت پاسخ گویی ایران می تواند آسیب هایی فراتر از مرزهای منطقه وارد کند. اسراییل ممکن است واشنگتن را به اقدام ترغیب کند، اما تصمیم نهایی با ترامپ تعریف می شود: یا مسیر دیپلماسی واقعی دنبال می شود، یا جنگی شعله ور می شود که پس از آغاز، دیگر تابع تصویر سیاسی هیچ کس نخواهد بود.