فرارو- مهدی دهقان؛ صادق هدایت را باید ازآن دست از نویسندگان ایرانی دانست که افزون بر اهمیت ادبی ای که دارد، از اهمیت ویژه ای در حوزه شناخت اجتماعی و جامعه روشنفکری ایران در قرن گذشته برخوردار است.

به گزارش فرارو، هدایت، نه تنها یک داستان نویس، بلکه یک مردم نگار و یک شهرشناس ادبی است. هدایت ازمنظر مردم نگاری و به نمایش درآوردن هویت شهری عده ای از مردم ایران در نیمه نخست قرن پیش، به نوعی پیشتاز دیگر نویسندگان ایرانی است.

بسیاری معتقدند که صادق هدایت نویسنده ای تاریک اندیش و بدبین بوده است. البته که نمی توان وجوه بدبینانه نوشته های هدایت را نادیده گرفت. بااین حال، این بدبینی از مناظر متفاوتی قابلیت بررسی دارد. اینکه چه مسائلی و با چه رویه ای نویسنده ای را تا این حد به ورطه تاریک اندیشی انداخته اند، سوالی است که می تواند دربرگیرنده پاسخ های متنوعی باشد.

به دور از تاریک اندیشی و بدبینی، هدایت را باید نویسنده ای بیگانه تلقی کرد. نویسنده ای که در مناسبات شهری و نیمه مدرن -نیمه سنتی جامعه ای درحالِ گذار گیر کرده است. این انقیاد، از او انسانی بیگانه ساخته است؛ انسانی بیگانه با مناسبات شهری، مذهبی، اجتماعی؛ و بیشتر از همه بیگانه با خود.

در داستان های هدایت، شهر نه به مثابه محلی برای گردهم آیی شهروندان، بلکه به مثابه محلی برای انزواطلبی اجباری انسان به نمایش درمی آید. برخورد تنانه انسان ها در داستان های هدایت، متضمن نوعی از بیگانگی پیشاشناختی است که شخصیت ها را وارد جهانی غیرمعمول و برساختی می کند.

شهر در نگاه هدایت، با تعریفی که عموما از این مکان وجود دارد متفاوت است. تو گویی، هدایت ازپس عینکی که به چشم دارد، روح جدیدی را از دل شهری که تا پیش از این به عنوان پدیده ای معمولی بررسی می شد، کشف می کند. فضاسازی اسکیزوفرنیک، تصاویر وهم آلود و ناآشنا، انسان های وارفته و ذوب شده در محیطی کابوس وار و... همه وهمه دست به دست هم می دهند تا تصویری جدید از محیط شهری را برای مخاطب متداعی کنند.

هدایت شهری را به تصویر می کشد که از وجوه مدرن یک شهر، تنها ریتم سرسام آور زندگی روزمره و بیگانگی برآمده از افزایش بیش از حد جمعیت را داراست. این شهر نه چندان با مناسبات مدرن مطابقت دارد و نه چندان با وجوه سنتی ای که در گذشته از آن برخوردار بود، هم خوان و هم خون است. آدم ها تغییر کرده اند، اما این تغییر تنها خودش را در وجوه ظاهری نمایان می کند. به سبب بیگانگی موجود در روابط شهری، روابط میان انسان ها، سودمحورتر، سطحی تر، مزورانه تر و در یک کلام بیگانه تر از همیشه است.

درچنین شرایطی، هدایت به عنوان نویسنده ای با روحیات متزلزل و درعین حال خودآگاهی ای فربه و سرشار، دست به خلق فضایی می زند که اگرچه که دیده نمی شود، اما دَرپَس ظواهر ملموس، مبین سویه های تاریک زندگی شهری است.

در سگ ولگرد، روایت شهر را از زاویه دید یک سگ پیگیری می کند. هدایت در این داستان کوتاه، به خوبی نشان می دهد که در یک جهان شلوغ و عاری از عاطفه، شر چگونه خودش را در تمام مناسبات انسانی و غیرانسانی به نمایش می گذارد. استحاله انسان شهری، از وی موجودی مکانیکی ساخته است که تنها برای آنکه وظایف روزمره اش را به انجام برساند، دست به اقدام می زند و درغیراین صورت به هیچ عنوان نمی تواند منشا اثر باشد.

این در حالی است که زیر پوست این شهرِ به ظاهردَرحال رُشد، هیچ تغییر ماهیتی و معنوی ای صورت نگرفته است. شهر همچنان در اختیار حاجی آقا هاست و همچنان از گوشه گوشه آن بوی سنت های منسوخ شده به مشام می رسد. درواقع در چنین شهری است که نویسنده ای آگاه و حساس، خودش را درمیان باطن و ظاهری متناقض گم کرده و برای همیشه با محیط بیگانه می شود.