فرارو- در آستانه برگزاری دور سوم مذاکرات ایران و ایالات متحده در ژنو، همچنان برخی تحلیل ها در رابطه با جنگ، نوع جنگ، محدود بودن یا مرحله بودن آن در برابر گسترده بودن یا ضربتی بودن جنگ مطرح است.

به گزارش فرارو، فریدون مجلسی، دیپلمات با سابقه ایرانی و تحلیلگر ارشد سیاست خارجی، به بررسی احتمالات مرتبط با جنگ و سناریوهای پیش رو پرداخته است:

فریدون مجلسی به فرارو گفت: وقتی از صف آرایی گسترده ایالات متحده در منطقه سخن می گوییم، باید به یک واقعیت بنیادین توجه کنیم: آمریکا هرگز بدون محاسبه وارد چنین آرایش نظامی نمی شود و هزینه های سنگینی که برای استقرار تجهیزات و نیروهایش در منطقه صرف کرده، نشانه ای است از اینکه سناریویی فراتر از یک نمایش نمادین در ذهن تصمیم سازان آن کشور وجود دارد. آمریکا در قبال ایران، همان الگوی آشنای فشار حداکثری را دنبال می کند، اما این بار ابزارها، زمان بندی و چینش نیروها نشان می دهد که برنامه ریزی ها از دقت بسیار بالاتری برخوردار است. از نگاه من، حداقل ترین چیزی که در ذهن واشنگتن ترسیم شده، اجرای سناریویی مشابه جنگ 12 روزه یا حملاتی محدود اما ویرانگر است؛ حملاتی که هدفشان تسلیم سازی سیاسی ایران با کمترین هزینه مستقیم برای آمریکا باشد.

وی افزود: اگر کارنامه سیاست خارجی ایالات متحده را مرور کنیم، متوجه می شویم که این کشور نسبت به بهره گیری از جنگ کوتاه و ضربه دقیق برای تغییر محاسبات طرف مقابل، دیدگاه مثبتی دارد. همان الگویی که در عراق، یوگسلاوی، افغانستان و حتی در برخوردهای اخیر علیه گروه های مسلح منطقه دنبال شد. اما موضوع مهم این است که قیاس ایران و عراق از پایه اشتباه است. عراق کشوری بود که به دلیل تجاوز به کویت، تهدید امنیت اسراییل، استفاده از سلاح شیمیایی و سرکوب گسترده داخلی، عملاً سرمایه اخلاقی و سیاسی خود را در سطح بین المللی از دست داده بود. دولت عراق در آن زمان به نوعی خود را از چتر حمایت ساختارهای بین المللی محروم کرده بود و همین موضوع دست واشنگتن را برای اقدام نظامی باز گذاشت.

مجلسی در خصوص تفاوت های وضعیت ایران و عراق گفت: ایران نه عراق است و نه در شرایطی مشابه آن دوران قرار دارد. ایران نه سابقه تجاوز به کشورهای دیگر را دارد و نه رفتارهایی از جنس آنچه رژیم صدام انجام می داد در کارنامه اش دیده می شود. علاوه بر این، ساختار نظامی ایران، وسعت سرزمینی، عمق استراتژیک و توانمندی در حوزه های غیرمتعارف سبب شده که هرگونه سناریوی تهاجمی علیه ایران برای آمریکا ریسک های بسیار بیشتری داشته باشد. باید توجه داشت که جنگ گسترده یعنی پیاده سازی نیروی زمینی و اشغال خاک؛ چیزی که در فاز محاسبات منطقی، درباره ایران تقریباً محال است. آمریکایی ها به خوبی می دانند که ورود سرباز به خاک ایران، به معنای مواجهه با جنگی طولانی، پیچیده و بسیار پرهزینه خواهد بود؛ جنگی که برخلاف عراق، بدون سرعت، بدون فتح سریع و بدون تضمین نتیجه خواهد بود.

وی در ادامه گفت: در مقابل، ایران نیز بی تفاوت و منفعل نیست. سال هاست که راهبرد دفاعی کشور بر مبنای ایجاد بازدارندگی چندلایه طراحی شده و این بازدارندگی نه فقط مبتنی بر سلاح و تجهیزات، بلکه بر پراکندگی دفاعی، توان موشکی، شبکه متحدان منطقه ای و عمق استراتژیک شکل گرفته است. از نگاه تصمیم سازان ایرانی، اگر قرار باشد جنگی بر ایران تحمیل شود، باید همان جنگ به دام بزرگی برای طرف مقابل تبدیل شود؛ دامی که هزینه آن برای آمریکا و متحدانش گزاف باشد و فضای سیاسی منطقه را علیه آنان بسیج کند. آمریکایی ها نیز این موضوع را به خوبی می دانند و حتی اگر دام واقعی وجود نداشته باشد، همین تصور از احتمال دام، نگرانی بزرگی برای آنان ایجاد کرده است.

وی تاکید کرد: با این همه، با وجود این حجم از تنش و آرایش نظامی، به باور من احتمال وقوع جنگ گسترده با سناریوی اشغال ایران بسیار بعید است. آنچه محتمل تر است، استفاده آمریکا از ظرفیت جنگ محدود برای امتیازگیری سیاسی است؛ ضربه ای کوتاه و محدود با هدف تغییر رفتار ایران در میز مذاکره. این همان الگویی است که واشنگتن بارها در مناطق مختلف جهان به کار گرفته است. با این حال، باید به این نکته مهم توجه کنیم که حتی جنگ محدود نیز برای ایران هزینه های سنگین اقتصادی، روانی و اجتماعی خواهد داشت؛ هزینه هایی که شاید خسارت آن حتی از جنگ زمینی بیشتر باشد، زیرا اقتصاد ایران امروز در معرض شکنندگی های گوناگون قرار دارد و هر تکانه امنیتی می تواند اعتماد عمومی را تضعیف و وضعیت معیشتی مردم را دشوارتر کند.

این دیپلمات با سابقه ایرانی با تمرکز بر اهمیت دیپلماسی گفت: در چنین شرایطی، هنر دیپلماسی اهمیت ویژه ای پیدا می کند. دیپلماسی موفق، یعنی جلوگیری از رسیدن تنش ها به نقطه ای که گزینه نظامی تبدیل به ابزار تعیین کننده شود. واقعیت این است که اگر مذاکره در زمانی انجام شود که هنوز جنگی در کار نیست، امکان چانه زنی و دادن امتیازات کمتر بسیار بیشتر خواهد بود. اما زمانی که سایه جنگ یا حمله محدود بر سر یک کشور سنگینی کند، دامنه امتیازات ناگزیر بزرگ تر خواهد شد و ضرورت جلوگیری از خسارت، طرف مقابل را مجبور می کند در شرایط سخت تری پای میز مذاکره بنشیند. بنابراین عقلانیت حکم می کند که پیش از آنکه تنش از کنترل خارج شود، مسیر تعامل و گفت وگو فعال گردد.

وی افزود: از نگاه من، باید به طور جدی به این موضوع اندیشید که جلوگیری از جنگ، به ویژه برای ایران، مهم تر از هر موضوع دیگری است. ایران در شرایط اقتصادی حساسی قرار دارد و جامعه به شدت تحت تأثیر فضای روانی ناشی از تهدید نظامی است. جنگ، حتی اگر کوتاه باشد، می تواند به اعتماد عمومی آسیب بزند، سرمایه اجتماعی را فرسوده کند و روندهای اقتصادی را دچار اختلال جدی سازد. همین مسئله ضرورت مذاکره را دوچندان می کند. البته این به معنای تسلیم یا چشم پوشی از منافع ملی نیست؛ بلکه هنر دیپلماسی درست آن است که در معامله ای حساب شده، آسیب های احتمالی به کشور را به حداقل رساند و در عین حال از منافع و امنیت ملی دفاع کرد.

این تحلیلگر ارشد امور سیاست خارجی در ادامه گفت: در جهان سیاست، هیچ توافقی کاملاً رضایت بخش نیست. امتیازدهی و امتیازگیری بخشی از واقعیت مذاکره است. ممکن است توافق احتمالی با طرف مقابل از دید برخی مطلوب و ایده آل نباشد، اما اگر بتواند فضای تنش را کاهش دهد، فشارهای اقتصادی را سبک تر کند و مسیر کشور را از خطر جنگ دور نگه دارد، بی شک تأثیر مثبتی بر زندگی مردم و ثبات کشور خواهد داشت. هیچ کشوری بدون توجه به شرایط داخلی و وضعیت جامعه خود تصمیم گیری نمی کند. ایران نیز باید همین مسیر عقلانی را طی کند. مهم آن است که تصمیم گیرندگان به این درک برسند که جنگ، آخرین گزینه و پرهزینه ترین سناریوی ممکن است و مذاکره، ابزار مدیریت بحران و کاستن از فشارهاست. شرایط حساس کنونی نیازمند نگاه واقع گرایانه، پرهیز از شعارزدگی و تمرکز بر منافع ملی است.