زندایا، بازیگر آمریکایی، اوایل همین ماه به دلیل استفاده از یک جفت دیسک طلای 3 هزارساله ایرانی در مراسم فوتوکال فیلم اودیسه (The Odyssey) به کارگردانی کریستوفر نولان در لندن، با موجی از انتقادها روبه رو شد.

به نقل از نشریه تخصصی هنر hyperallergic، این دیسک ها که با طلای 18 عیار و الماس روی گوشواره نصب شده اند، اخیراً توسط جواهرساز گلن اسپایرو (Glenn Spiro) در قالب مجموعه مواد جهان باستان (Materials of the Old World) به گوشواره تبدیل شدند و سپس توسط خانه جواهرات بارون لندن (Barron London) خریداری شدند.

این شرکت اعلام کرد که این گوشواره ها بخشی از مجموعه خصوصی آن هستند و برای فروش عرضه نمی شوند. با این حال، منتقدان معتقدند که این آثار اساساً نباید روی فرش قرمز استفاده می شدند.

اسپایرو که از او به عنوان کلکسیونری حریص یاد شده و خود را شیفته اشیای خاص فارغ از منشأ آن ها توصیف کرده است، درباره این مجموعه گفته بود: می توانید چیزی را به گردن بیندازید که هزاران سال قدمت دارد اما همچنان مدرن و جذاب به نظر برسد.

یکی از نقدهای منتشرشده درباره این مجموعه نیز به خوبی نگاه شرق گرایانه نهفته در چنین بازآفرینی هایی را توصیف می کند: … تکه هایی از امپراتوری های فراموش شده نه فقط به نمایش گذاشته می شوند، بلکه دوباره متولد می شوند.

واکنش های انتقادی در تیک تاک و اینستاگرام بلافاصله آغاز شد و نکته قابل توجه این بود که نخستین معترضان، باستان شناسان بودند، نه منتقدان مد. آنان تأکید کردند که نمایش این اشیا به عنوان زیورآلات، به جای آثار باستانی در ویترین موزه، به تجاری سازی و کالایی کردن و همچنین نگاه اگزوتیک به آن ها دامن می زند.

در پی این انتقادها، آرشیو پزشکی قانونی ایران (Forensic Archive of Iran) کارزاری را برای مطالبه شفافیت درباره منشأ این دیسک ها راه اندازی کرد.

اما گوشواره های زندایا تنها نمونه ای وایرال از رویه ای هستند که بازار هنر به طور مداوم و تقریباً بدون هیچ پرسشی انجام می دهد: تبدیل اشیای باستان شناسی، مردم نگاری، تدفینی و دیگر آثار فرهنگی به زیورآلات، مبلمان و اشیای تزیینی، و فروش همین فرایند تغییر شکل به عنوان ارزش افزوده.

این جفت دیسک 3 هزارساله ایرانی که به زیورآلات فرش قرمز تبدیل شده اند، نماد بازاری هستند که دهه هاست بی سروصدا آثار باستانی را برای استفاده از اجزای آن ها از هم جدا می کند. مهره های رومی، مصری، فینیقی و اسلامی مرتباً در گردنبندها و دستبندهای مدرن دوباره مونتاژ می شوند. تکه های پارچه های باستان شناسی، قطعات جداشده از نقش برجسته های معماری، کنده کاری های مردم نگارانه، اشیای آیینی و مقدس و دیگر منابع محدود فرهنگی نیز به طور معمول به کالاهای لوکس تزیینی تبدیل می شوند.

این نوع بازکاربری، هم از نظر مادی و هم از نظر معرفت شناختی، یکی از پایه های بازار جهانی هنر به شمار می رود. در این فرایند، هرگونه اطلاعات باستان شناسی که می توانست به تاریخ گذاری یا تفسیر اثر کمک کند، عملاً از بین می رود. برخلاف مرمت که هدفش حفظ اثر برای پژوهش های آینده است، بازکاربری فرایندی برگشت ناپذیر است، زیرا سوراخ کاری، برش، نصب، رنگ آمیزی و سوار کردن قطعات را نمی توان به حالت اولیه بازگرداند.

بارون لندن این گوشواره ها را با عنوان یک جفت پلاک مدالیونی طلای زیویه، متعلق به حدود هزاره اول پیش از میلاد در ایران معرفی می کند. این توصیف آن ها را به گنجینه زیویه مرتبط می داند؛ مجموعه ای از اشیای طلا، نقره و عاج که گفته می شود در سال 1947 توسط روستاییان محلی در شمال غرب ایران (کردستان) کشف شد. این محوطه پیش از آغاز کاوش های علمی غارت شد.

هرچند آثار منتسب به زیویه اکنون در بسیاری از موزه ها نگهداری می شوند، اما برخی پژوهشگران درباره اینکه همه این اشیا واقعاً متعلق به یک کشف واحد باشند، تردید دارند؛ زیرا آثار از نظر سبک بسیار متنوع اند و تقریباً همگی از طریق دلالان عتیقه، نه حفاری های مستند، وارد بازار شده اند و در نتیجه منشأ دقیق آن ها قابل ردیابی نیست.

زمانی که این تغییر شکل به عنوان هنر و استادی در ساخت تبلیغ می شود، شیء باستانی عملاً زندگی نامه ای تازه پیدا می کند که از شخصی آغاز می شود که آن را بازطراحی کرده است؛ در نتیجه پرسش های دشوار درباره منشأ واقعی مواد اولیه آن به حاشیه رانده می شود.

چهره های شناخته شده ای در بازار هنر نیز به بهره برداری از این رویه متهم شده اند. برای نمونه، گالری باراکات، فروشنده قدیمی آثار باستانی با شعبه هایی در لندن و لس آنجلس، مجموعه ای با عنوان مجسمه های آفریقایی نقاشی شده عرضه می کند که به ادعای این گالری، شکاف میان کهنه و نو، سنتی و انتزاعی را پر می کند. این مجموعه شامل پیکره های کنده کاری شده متعلق به قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است که به اقوام سونگیه، لوبا و متوکو در آفریقای مرکزی نسبت داده می شوند و فایز باراکات، عتیقه فروش و هنرمند، شخصاً آن ها را رنگ آمیزی کرده است.

این آثار مردم نگارانه که زمانی کارکرد آیینی و تاریخچه اجتماعی داشتند، اکنون در قالب آثار هنری جدید و با قیمت هایی که گفته می شود به صدها هزار دلار می رسد، فروخته می شوند.

منبع: فرارو