به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از روابط عمومی خانه سینما، نشست شب‌های مستند خانه سینما عصر چهارشنبه 7 مرداد، به همت کارگروه نمایش انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند و با همکاری خانه سینما برگزار شد. در این برنامه مستند «بدون ایرج» ساخته بهمن کیارستمی به نمایش درآمد و پس از آن نشست نقد و بررسی فیلم با حضور کارگردان برگزار شد.

مصطفی شیری دبیر کارگروه نمایش انجمن صنفی کارگردانان سینمای مستند و مجری نشست، در آغاز برنامه گفت: بهمن کیارستمی تاکنون پرتره‌های مستند متعددی ساخته است اما «بدون ایرج» در شیوه مواجهه با سوژه، تفاوت‌هایی با آثار پیشین او دارد. به گمان من، فاصله‌ای که فیلم میان مخاطب و شخصیت اصلی و حتی میان فیلمساز و سوژه حفظ می‌کند، نوعی ابهام و چندلایگی ایجاد کرده که به جذابیت و قدرت اثر افزوده است.

وی همچنین این فیلم را مستندی با نگاهی انسان‌شناسانه توصیف کرد و افزود که اثر، فراتر از یک زندگینامه، مخاطب را به کشف تدریجی شخصیت و جهان ذهنی ایرج گنجه‌ای دعوت می‌کند.

در ادامه، بهمن کیارستمی درباره شکل‌گیری این مستند، گفت: آرش والی، پژوهشگر فیلم، قصد داشت مجموعه‌ای از عکس‌ها را بررسی کند، اما هنوز نمی‌دانست چگونه این پروژه را به سرانجام برساند. در همان مقطع با آرشیوی شامل حدود هزار قطعه عکس روبه‌رو شدیم که هیچ نام و نشانی از عکاس آنها در دست نبود. آن زمان اساساً تصمیمی برای ساخت فیلم وجود نداشت.

وی ادامه داد: در آغاز تنها عکس‌ها و فیلم‌های آرش والی در اختیارمان بود، اما حدود 2 ماه بعد، مجموعه‌ای از نامه‌های مربوط به سال 1965 که خطاب به ایرج نوشته شده بود، به دستمان رسید و مسیر پژوهش را دگرگون کرد.

کیارستمی با اشاره به روند تولید فیلم افزود: در مقطعی به نسخه‌ای 50 دقیقه‌ای رسیدیم و آن را با افراد مختلف به اشتراک گذاشتیم. ساخت این فیلم بیش از آنکه بر اساس یک نقشه از پیش تعیین‌شده باشد، فرآیندی اکتشافی بود و در طول کار، مدام اسناد و متریال تازه‌ای پیدا می‌کردیم که مسیر روایت را گسترش می‌داد.

وی درباره انتخاب وجوه مختلف شخصیت ایرج گنجه‌ای نیز گفت: اطلاعاتی درباره زندگی خصوصی او در اختیار داشتیم، اما آگاهانه تصمیم گرفتیم آنها را وارد فیلم نکنیم. آنچه برای من اهمیت داشت، نگاه عکاسانه او بود. عکس‌هایش که عمدتاً به دهه‌های 30 و 40 بازمی‌گردند، کیفیت چشمگیری دارند و به نظرم او را نمی‌توان صرفاً یک عکاس گمنام دانست؛ آثارش نشان می‌دهد که صاحب نگاه و جهان شخصی خود بوده است.

در بخش دیگری از نشست، مصطفی شیری درباره دوستی نزدیک بهمن محصص و ایرج گنجه‌ای پرسید و کیارستمی در پاسخ، عنوان کرد: محصص همواره از اصولی سخن می‌گفت که مشخص نبود تا چه اندازه به آنها باور عملی دارد. در مقابل، فیلم نشان می‌دهد که ایرج گنجه‌ای زندگی خود را بر پایه مجموعه‌ای از باورها و انتخاب‌های شخصی بنا کرده بود؛ شیوه‌ای از زیستن که از جوانی برگزیده و تا پایان به آن وفادار مانده بود.

کارگردان «بدون ایرج» همچنین تأکید کرد: تمام فیلم بر پایه اسناد و آرشیو شکل گرفته است و ایرج گنجه‌ای نیز 2 سال پیش درگذشت.

وی درباره ساختار اثر افزود: فیلم سرشار از تضاد است؛ از یک سو نگاه عکاسانه و سبک زندگی ایرج و از سوی دیگر تناقض‌هایی که در موقعیت زیستی او وجود داشت. به باور من این پروژه همچنان ادامه دارد؛ ممکن است عکس‌ها در آینده به نمایش گذاشته شوند و حتی اسناد تازه‌ای نیز به دست آید.

کیارستمی بیان کرد: این فیلم در اصل تلاشی برای معرفی شخصیتی است که می‌تواند دیگران را به جست‌وجوی بیشتر درباره زندگی و آثار او ترغیب کند.

وی همچنین با اشاره به دشواری‌های ساخت فیلم ادامه داد: جمشید دشوارترین شخصیت فیلم بود، زیرا بسیار آرام و کم‌حرف بود و امکان چندانی برای فضاسازی در اختیار ما قرار نمی‌داد.

در پایان نشست، لیلی گلستان که از حاضران برنامه بود، ضمن تمجید از فیلم، بیان کرد: از تماشای این مستند بسیار لذت بردم. فیلم توانسته بود به‌خوبی به شخصیت اصلی نزدیک شود و او را به مخاطب معرفی کند. من آقای گنجه‌ای را از نزدیک دیده بودم و به نظرم همه شخصیت‌های حاضر در فیلم جذاب و باورپذیر بودند.