در شرایطی که ایران طی 11 روز گذشته ضربات قابل توجهی را در عرصه نظامی به طرف مقابل وارد کرده، نشانه های متعددی از تلاش بازیگران منطقه ای و فرامنطقه ای برای جلوگیری از گسترش بحران دیده می شود. از یک سو، رویترز و الحدث خبرهایی درباره پیشنهاد پاکستان و قطر برای ازسرگیری مذاکرات منتشر کردند و از سوی دیگر، مقام های امریکایی در کنار تهدیدهای نظامی، بار دیگر از آمادگی برای راه حل دیپلماتیک سخن گفته اند.

به گزارش اعتماد، المیادین به نقل از منابع پاکستانی، از ورود امروز عصر وزیر کشور ایران به همراه هیاتی متشکل از 6 وزیر دولت ایران خبر داده است. به گزارش المیادین و به نقل از منبعی در وزارت کشور پاکستان، قرار است وزیر کشور ایران اسکندر مومنی، در سفر خود به پاکستان با عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، دیدار و گفت وگو کند. این همزمانی فشار و پیام، نشان می دهد که بحران کنونی فقط یک درگیری میدانی نیست، بلکه رقابتی چندلایه بر سر تعریف پایان جنگ و شکل دهی به شرایط پس از آن است. مقامات ایرانی اما اعلام کرده اند اعتمادی به رفتارها و پالس های طرف امریکایی ندارند و منافع ملی کشور را بر اساس ملاحظات درونی پیش خواهند برد.

پاکستان و قطر روز دوشنبه پیشنهاد مشترکی ارایه کردند که بر اساس آن، ایران و امریکا باید برای آغاز دوباره مذاکرات، به مواضع خود پیش از 9 جولای، یعنی 18 تیر، بازگردند. این پیشنهاد که دیروز ایسنا از آن رونمایی کرده هر چند در ظاهر ساده به نظر می رسد، اما در عمل یک پیام روشن دارد: میانجی ها می خواهند از نقطه ای که تنش هنوز به جنگ تمام عیار و فرسایشی نرسیده، مسیر گفت وگو را دوباره فعال کنند. دلیل آن هم توفیق ایران در عرصه میدانی و عجز امریکا برای دستیابی به اهدافش است.

در راستای یک چنین سناریویی است که ترامپ که 3 بار در کشاکش مذاکرات به ایران حمله کرده، ناگهان خواب نما شده و اعلام می کند اکثریت امریکایی ها خواستار توافق با ایران هستند و قالیباف در پاسخ به رییس جمهور امریکا گفت که ایران استاد این امریکایی بازی ها شده و فریب صحنه آرایی های طرف مقابل را نمی خورد. در همین چارچوب، رویترز به نقل از یک منبع ایرانی مدعی شد که میانجی گران توقف 10 روزه حملات را برای ایجاد فرصت احیای توافق هسته ای موقت میان ایران و امریکا پیشنهاد کرده اند.

همزمان، الحدث نیز به نقل از یک منبع آگاه از بررسی پیشنهاد آتش بس و بازگشایی 10 روزه تنگه هرمز تا دو هفته خبر داد. کانال 13 اسراییل هم از طرح قطر برای آتش بس و باز شدن 10 روزه تنگه هرمز خبر داده است. این گزارش ها، اگرچه از نظر منبع و سطح قطعیت متفاوتند، اما همگی بر یک نکته تأکید دارند: تنگه هرمز و توقف درگیری، به محور اصلی هر ابتکار سیاسی جدید تبدیل شده اند. در واقع، بحران از سطح تبادل موشک و پهپاد عبور کرده و به حوزه کنترل شریان انرژی جهان رسیده است؛ جایی که هر حرکت نظامی می تواند پیامدهایی فراتر از مرزهای ایران و امریکا داشته باشد. کیست نداند در یک چنین شرایطی این ایران است که دست بالا را در مواجهه با امریکا و شرکای منطقه ای اش دارد.

ترامپ نگران افزایش نرخ نفت و انتخابات کنگره است. ضمن اینکه ایران با حمله به پایگاه امریکا در اردن، این اخطار را داده که مختصات نیروهای امریکایی را در اختیار دارد و هر زمان اراده کند قادر است از آنان تلفات بگیرد. دیروز عصر اخباری درباره حملات گسترده ایران به بحرین و کویت منتشر شد؛ اخباری که نشان داد کشورهای منطقه در برابر موشک های ایران فاقد پدافند مناسب بوده و منطقه کاملا در دسترس موشک های ایران قرار دارد.

ماجرای عقب نشینی ترامپ اما بازخوردهای بسیاری در فضای عمومی و شبکه های اجتماعی داشته است. دونالد ترامپ در پستی در تروث سوشال مدعی شد که بر اساس یک نظرسنجی، اکثریت مردم امریکا از توافق با ایران حمایت می کنند. این ادعا در ظاهر یک پیام داخلی است، اما در عمل حامل دو معناست: نخست، کاخ سفید می خواهد نشان بدهد که ادامه جنگ، برخلاف خواست افکار عمومی امریکا است؛ دوم، ترامپ تلاش می کند فشار سیاسی بر تیم امنیتی و نظامی امریکا را به نفع بازگشت به مذاکره افزایش بدهد.

مارکو روبیو، وزیر خارجه امریکا نیز در ادامه همین خط گفت که ایالات متحده همواره برای دستیابی به یک راه حل دیپلماتیک آمادگی دارد و اگر درِ گفت وگو باز شود، واشنگتن از آن استقبال خواهد کرد. او در عین حال، ایران را متهم کرد که موشک و پهپاد به سمت کشتی ها شلیک می کند و مدعی شد جهان نباید اجازه بدهد یک آبراه بین المللی تحت کنترل کشوری مثل ایران قرار بگیرد.

این دوگانه در مواضع امریکا قابل توجه است: از یک سو سخن از آمادگی برای مذاکره و استقبال از دیپلماسی، و از سوی دیگر ادامه اتهام زنی، تهدید و تلاش برای مشروعیت زدایی از نقش ایران در تنگه هرمز. به بیان دیگر، واشنگتن می کوشد همزمان دو پیام متضاد را پیش ببرد: یکی برای افکار عمومی و متحدان و دیگری برای اعمال فشار بر تهران.

در تهران، موضع گیری ها نشان می دهد که دولت و دستگاه دیپلماسی، در عین استقبال از کانال های میانجی گری، نسبت به هر نوع توافق بدون ضمانت اجرایی بدبین هستند. دیروز قالیباف رییس تیم مذاکره کنندگان ایرانی با انتشار توییتی به رفتارهای ترامپ واکنش نشان داد و نوشت: امریکایی ها مدام تجهیزات نظامی جدید به منطقه می آورند و می گویند به دنبال توقف جنگ هستند.

او ادامه داد: روی هوش ما به اندازه آی کیوی مختصر خودشان حساب کرده اند. ما در شناخت این امریکایی بازی ها به مرحله استاد تمامی رسیده ایم و بر این اساس آماده شده ایم.

از سوی دیگر، سخنگوی وزارت خارجه هم با اشاره به حمله امریکا به تأسیسات هسته ای دارخوین گفت این تأسیسات قرار بود برای تولید انرژی استفاده شود و حمله به چنین مراکزی نشان می دهد که واشنگتن با صنعت، شکوفایی اقتصادی و رفاه مردم ایران مشکل دارد. در بخش دیگری از مواضع رسمی، سخنگوی وزارت خارجه تأکید کرد که بدون پایبندی طرفین به توافق، تفاهمنامه چیزی جز نوشته ای بر روی کاغذ نخواهد بود. او یادآور شد که منطق ایران از ابتدا روشن بوده: تعهد در برابر تعهد.

به گفته او، ایران هیچگاه پیشگام نقض عهد نبوده و هنگامی که طرف مقابل یکی یکی تعهداتش را نقض کرد، تهران نیز متقابلا اجرای تعهدات خود را متوقف کرده است. این موضع گیری ها، از منظر تحلیلی، نشان می دهد که مساله اصلی تهران نه صرفا آغاز گفت وگو، بلکه ضمانت اجرای آن است. در تجربه های گذشته، ایران هزینه سیاسی و امنیتی بازگشت به توافق را پرداخت کرده اما طرف امریکایی یا از توافق خارج شده یا آن را تضعیف کرده است. بنابراین، هر طرح جدیدی برای احیای مذاکرات ناگزیر باید با مساله اعتماد و راستی آزمایی روبه رو شود.

در این میان، پاکستان و قطر به عنوان دو بازیگر میانجی، در حال تلاش برای ایجاد یک پنجره محدود دیپلماتیک هستند. چنین پیشنهادی، به ویژه در شرایطی که طرفین به تبادل آتش ادامه می دهند، نشان می دهد که میانجی ها نه به دنبال حل نهایی بحران، بلکه به دنبال متوقف کردن روند شتاب گرفته جنگ هستند.

سخنگوی وزارت خارجه نیز گفت که در اصل موضوع، میانجی گرها فعالیت می کنند و تلاش دارند از تشدید تنش جلوگیری کنند. او همزمان تأکید کرد که جمهوری اسلامی از هیچ اقدامی برای توقف جنایات امریکا فروگذار نمی کند و نیروهای مسلح ایران با قدرت واکنش نشان می دهند. این ترکیب از دیپلماسی و مقاومت، تصویری از راهبرد فعلی تهران ارائه می دهد: گفت وگو رد نمی شود، اما تحت فشار نظامی و بدون رعایت اصل برابری، معنای واقعی نخواهد داشت.

از منظر منطقه ای، قطر و پاکستان هر دو انگیزه دارند که بحران از کنترل خارج نشود. قطر به عنوان کشوری با نقش میانجی گرانه و پاکستان به عنوان بازیگری که هم با جهان عرب و هم با ایران ارتباط دارد، به دنبال کاهش خطر سرایت جنگ به حوزه های وسیع تر هستند. بازگشایی موقت تنگه هرمز در برخی گزارش ها نیز در همین راستا قابل تفسیر است؛ ابتکاری که بیش از آنکه راه حل نهایی باشد، یک مکث اضطراری برای باز کردن فضای گفت وگو است.

گزارش نیویورک تایمز درباره پنهانکاری مقامات امریکایی در خصوص تلفات نبرد با ایران بازخوردهای بسیاری پیدا کرد. نیویورک تایمز گزارش داده که پنتاگون اطلاعات مربوط به چندین حمله اخیر ایران به پایگاه های امریکا در اردن را که منجر به زخمی شدن ده ها نظامی امریکایی و آسیب دیدن بالگردها شده، مخفی نگه داشته است. این روزنامه نوشته که مقام ها این اطلاعات را به دلایل امنیت عملیاتی پنهان کرده اند تا ایران از جزییات بیشتری برای هدف قرار دادن نیروهای امریکایی استفاده نکند.

در همان گزارش آمده که از زمان آغاز جنگ در 28 فوریه، 16 نظامی امریکایی کشته و بیش از 400 نفر زخمی شده اند. این داده ها، نشان می دهد که روایت رسمی امریکا از میزان خسارت ها ممکن است کمتر از واقعیت میدانی باشد. چنین پنهان کاری هایی معمولا برای مدیریت افکار عمومی داخلی و جلوگیری از فشار سیاسی انجام می شود، اما در عین حال نشانه ای است از آسیب پذیری امریکا در میدان و دشوار شدن کنترل کامل رویدادها است.