موحد منتقم در یادداشتی نوشت: مراسم ختم، از معدود آیین هایی است که در آن، انسان ها برای همدردی گرد هم می آیند؛ جایی که سکوت، احترام و همراهی، مهم تر از هر چیز دیگری است. اما گاهی تب دیده شدن، حرمت چنین مراسمی را تحت الشعاع قرار می دهد.

در مراسم ختم اکبر عبدی نیز صحنه هایی دیده شد که بسیاری را متعجب کرد؛ عده ای به جای حفظ حرمت مجلس، با هل دادن یکدیگر تلاش می کردند خود را به بازیگران و چهره های مشهور برسانند و عکسی به یادگار بگیرند؛ انگار حضور در کنار یک سلبریتی، حتی در دل یک مراسم سوگواری، از احترام به صاحب عزا مهم تر شده است.

این رفتار را نمی توان تنها به بی فرهنگی یا هیجان لحظه ای نسبت داد. روان شناسان معتقدند در عصر شبکه های اجتماعی، مرز میان تجربه کردن و ثبت کردن، به شدت کمرنگ شده است. بسیاری از افراد احساس می کنند اگر لحظه ای را ثبت و منتشر نکنند، انگار آن را زندگی نکرده اند.

در چنین شرایطی، گرفتن عکس با یک چهره مشهور، به نوعی سرمایه اجتماعی تبدیل می شود؛ تصویری که قرار است در اینستاگرام یا دیگر شبکه های اجتماعی منتشر شود و برای صاحبش توجه، لایک یا احساس دیده شدن به همراه بیاورد.

فیلسوف فرانسوی، گی دوبور، سال ها پیش در کتاب جامعه نمایش هشدار داده بود که انسان مدرن، آرام آرام زندگی واقعی را با نمایش زندگی عوض می کند. در چنین جهانی، حتی غم نیز به یک تصویر تبدیل می شود؛ تصویری که می تواند دیده شود، بازنشر شود و برای لحظه ای توجه دیگران را جلب کند.

شبکه های اجتماعی به تدریج این باور را در ذهن ما کاشته اند که ارزش هر تجربه، نه در عمق آن، بلکه در قابلیت انتشارش سنجیده می شود. انگار هر لحظه، پیش از آنکه زندگی شود، باید ثبت شود و هر احساس، پیش از آنکه درون انسان شکل بگیرد، باید در قاب دوربین قرار بگیرد.

از سوی دیگر، پدیده رابطه شبه اجتماعی نیز نقش مهمی دارد. مخاطب سال ها بازیگری را روی پرده سینما یا تلویزیون دیده و به اشتباه احساس می کند او را از نزدیک می شناسد. همین احساس صمیمیت خیالی باعث می شود در موقعیت هایی که نیازمند رعایت فاصله و احترام است نیز نتواند مرزها را تشخیص دهد. نتیجه، رفتارهایی است که در حالت عادی شاید خود فرد نیز آن ها را ناپسند بداند.

اما روان شناسان به پدیده دیگری نیز اشاره می کنند؛ سرایت رفتاری . در یک جمع، کافی است چند نفر برای گرفتن عکس به سمت یک چهره مشهور هجوم ببرند تا دیگران نیز، بی آنکه چندان بیندیشند، همان رفتار را تکرار کنند. در چنین لحظاتی، انسان مسئولیت فردی خود را به هیجان جمعی می سپارد و کاری را انجام می دهد که شاید اگر تنها بود، هرگز مرتکب آن نمی شد.

اما آنچه این رابطه را خطرناک می کند، نه علاقه به هنرمند، بلکه فراموشی موقعیتی است که این دیدار در آن رخ می دهد. مراسم ختم، محل دیدار با ستاره ها نیست؛ محل بدرقه انسان هاست.

در همه فرهنگ ها، آیین های سوگواری فقط برای خداحافظی با یک انسان نیستند؛ آن ها یادآور این حقیقت اند که مرگ، لحظه ای است که انسان باید برای دقایقی از خود فاصله بگیرد و به دیگری فکر کند. احترام به مجلس ختم، بیش از آنکه احترام به فرد درگذشته باشد، احترام به مفهوم رنج، همدلی و کرامت انسانی است.

فیلسوف فرانسوی، امانوئل لویناس، معتقد بود اخلاق از لحظه ای آغاز می شود که انسان، رنج چهره دیگری را ببیند و خود را در برابر آن مسئول بداند. شاید مسئله امروز این باشد که دوربین تلفن همراه، پیش از آنکه چشم ما رنج دیگری را ببیند، وارد عمل می شود؛ گویی ثبت تصویر، جای احساس مسئولیت را گرفته است.

نکته نگران کننده تر، از بین رفتن حرمت فضاهای عمومی است. اگر مراسم عزاداری، که ذاتاً بر احترام و همدلی بنا شده، به محلی برای شکار عکس یادگاری تبدیل شود، این سؤال پیش می آید که دیگر چه مکانی از هجوم فرهنگ دیده شدن در امان مانده است؟

شاید مشکل اصلی، خودِ علاقه به هنرمندان نباشد؛ علاقه به چهره های محبوب، امری طبیعی است. مسئله آنجاست که میل به دیده شدن، گاهی چنان بر رفتار انسان غلبه می کند که حتی اندوه دیگران نیز به پس زمینه ای برای ثبت یک تصویر تبدیل می شود.

اما تکان دهنده تر از همه، این بود که در آن لحظه، کمتر کسی از خود می پرسید صاحب مجلس چه احساسی دارد. نگاه ها دیگر به سمت اندوه خانواده داغدار نبود؛ همه در جست وجوی چهره ای آشنا بودند تا لحظه ای را برای ثبت و انتشار شکار کنند. انگار اندوه دیگران، تنها دکور صحنه ای است که بازیگر اصلی آن، تلفن همراه و عطش ثبت یک تصویر است.

فرش قرمز، جایی برای تشویق و عکس گرفتن است؛ مراسم ختم، جایی برای سکوت و همدردی. وقتی مراسم ختم با فرش قرمز اشتباه گرفته شود، دیگر مشکل فقط رفتار چند نفر نیست؛ این نشانه جامعه ای است که شهرت را بر حرمت، و هیجان را بر همدلی ترجیح می دهد.

شاید بحران امروز، کمبود احترام نباشد؛ فراموش کردن زمان و مکانی است که احترام معنا پیدا می کند. اگر روزی مرگ هم نتواند انسان را از وسوسه دیده شدن جدا کند، باید نگران زنده ها بود، نه مرده ها!