به نقل از اقتصادنیوز، در ایران 1405، برق هنوز برای بخش بزرگی از خانوارها کالایی نسبتاً ارزان و یارانه ای است؛ اما برقِ بدون قطعی دیگر ارزان نیست.

از مینی UPS چندمیلیونی برای روشن ماندن مودم تا سیستم های چندصد میلیونی که می توانند کولر، یخچال و تجهیزات خانه را ساعت ها روشن نگه دارند، یک بازار تازه رونق گرفته در اثر خاموشی ها است؛ بازاری که در آن مقابله با قطعی برق، به قدرت خرید خانوار بستگی دارد.

ساعت دو بعدازظهر یک روز گرم مرداد در تهران را تصور کنید. برق یک ساختمان ده واحدی می رود. در یک واحد مودم خاموش می شود، لپ تاپ بعد از تمام شدن باتری کنار گذاشته می شود و آسانسور از کار می افتد. همسایه طبقه بالا یک UPS کوچک خریده و دست کم اینترنت و دوربین هایش روشن می ماند. در واحد دیگری یک سیستم چندکیلوواتی با باتری نصب شده است؛ یخچال، چراغ ها، مودم و حتی بخشی از سیستم سرمایشی همچنان کار می کنند. خاموشی یکی است، اما تجربه خاموشی نه.

این شاید ساده ترین تصویر از پدیده ای باشد که می توان آن را طبقاتی شدن برق نامید؛ نه به این معنا که شبکه برق رسماً میان فقیر و غنی تفاوت می گذارد، بلکه به این معنا که بخشی از جامعه می تواند با پرداخت پول، خودش را از پیامدهای قطعی برق جدا کند و بخشی دیگر مجبور است خاموشی را همان طور که هست تحمل کند.

تناقض از همین جا شروع می شود. در مرداد 1405 مدیرعامل توانیر اعلام کرد برای حدود 75 درصد مشترکان، مبلغ انرژی مصرفی در قبض ماهانه حدود 70 تا 90 هزار تومان است. متوسط قیمت فروش هر کیلووات ساعت برق نیز امسال حدود 800 تومان اعلام شده، در حالی که قیمت تمام شده آن حدود 1900 تومان برآورد می شود. یعنی خود برق همچنان به شدت یارانه ای است.

اما اگر همین مشترک بخواهد تضمین کند که هنگام قطع شبکه همچنان برق داشته باشد، وارد دنیای قیمت های کاملاً متفاوتی می شود.

در رصد اخیر در قیمت های بازار آنلاین در میانه مرداد 1405، UPSهای بسیار کوچک مخصوص مودم و تجهیزات سبک حدود یک تا چند میلیون تومان قیمت دارند. نمونه های 3 کیلوولت آمپر از حدود 25 میلیون تومان شروع می شوند و بعضی مدل های باتری دار به بیش از 70 میلیون تومان می رسند. در همان بازار، یک پکیج برق اضطراری 6 کیلووات خانگی و اداری حدود 339 میلیون تومان قیمت خورده و نمونه های حرفه ای تر 6 کیلوولت آمپر حتی ارقام بسیار بالاتری دارند.

حالا این اعداد را کنار حداقل مزد سال 1405 بگذاریم. حداقل مزد ماهانه کارگران 16 میلیون و 625 هزار تومان تعیین شده است. یعنی حتی یک UPS متوسط 3 کیلوولت آمپر می تواند معادل بیش از یک تا چهار ماه حداقل مزد باشد و یک سیستم چندصد میلیونی برق اضطراری، از درآمد یک سال یک حداقل بگیر هم بسیار بیشتر شود.

مسئله دقیقاً همین جاست: قبض برق هنوز ارزان است، اما مصون ماندن از بی برقی تبدیل به کالایی گران شده است.

این تفاوت طبقاتی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که خاموشی از یک اتفاق استثنایی به ریسک تکرارشونده تبدیل شود.

در 20 مرداد 1405 پیک مصرف برق استان تهران به 12 هزار و 750 مگاوات رسید. مدیرعامل شرکت توزیع برق استان تهران گفته نیاز مصرفی استان بین 12 تا 15 هزار مگاوات است، در حالی که حداکثر تولید داخل استان تنها حدود هفت تا هشت هزار مگاوات برآورد می شود؛ بنابراین تهران به شدت به شبکه سراسری وابسته است.

یک عدد دیگر حتی جالب تر است: به گزارش ایرنا، در استان تهران فقط 16.5 درصد مشترکان خانگی پرمصرف، 40 درصد برق بخش خانگی را مصرف می کنند. در مقابل، 83.5 درصد مشترکان در سال جاری در محدوده الگوی مصرف قرار گرفته اند.

یعنی نابرابری انرژی فقط در زمان خاموشی دیده نمی شود؛ الگوی مصرف هم به شدت نامتقارن است. خانه ای با چند کولرگازی، متراژ بالا و تجهیزات متعدد برقی اساساً تجربه مصرفی متفاوتی از یک آپارتمان کوچک دارد. حالا با اضافه شدن UPS، باتری، پاوراستیشن و پنل خورشیدی، یک لایه دیگر به این شکاف اضافه شده است: توان خریدِ پایداری برق.

اگر خاموشی های تابستان بازار برق اضطراری را گرم کرد، داده های دوران جنگ نشان داد این تقاضا تا کجا می تواند جهش کند.

داده های دیجی کالا از رفتار کاربران از هشتم اسفند 1404 تا پایان فروردین 1405 نشان می دهد در دوم فروردین، جست وجوی موتور برق از 1366 جست وجو در یک روز عادی به 51 هزار و 327 مورد رسید؛ تقریباً 37 برابر.

همزمان جست وجوی پاوربانک خورشیدی 37.5 برابر، پنل خورشیدی 23 برابر، اینورتر 12 برابر و مبدل برق خودرو 10.6 برابر شد. همه این کالاها یک ویژگی مشترک دارند: امکان تولید یا ذخیره برق خارج از شبکه سراسری.

این آمار مستقیماً فروش UPS را اندازه نمی گیرد، اما یک تغییر رفتاری را به وضوح نشان می دهد: برق اضطراری از دغدغه ای فنی برای بیمارستان، بانک یا دیتاسنتر به دغدغه مصرف کننده عادی تبدیل شده است.

نشانه های این تغییر حتی قبل از آن هم دیده می شد. در تابستان 1404، جست وجوی موتور برق در دیجی کالا نسبت به تابستان قبل 262 درصد و خرید واقعی آن 267 درصد افزایش یافته بود.

حسین کاظمی، مهندس حوزه برق و تکنولوژی و مدیرعامل یک شرکت فعال در تولید و وارداتUPS، این تغییر بازار را از سمت دیگری دیده است. او می گوید در ماه های اخیر، بخش مهمی از تقاضای مجموعه آنها نه از سوی خانوارها، بلکه از سوی بانک ها، شرکت های خصوصی و مجموعه های دارای دیتاسنتر آمده است.

به گفته او، سفارش های سازمانی می تواند اساساً با خرید خانگی قابل قیاس نباشد: در این مدت بانک ها خیلی خرید کرده اند، شرکت های خصوصی و مجموعه هایی که کار دیتاسنتر انجام می دهند هم خرید زیادی داشتند. در خریدهای پروژه ای حتی ممکن است یک بانک یک مناقصه با رقم بسیار بزرگ داشته باشد.

او در این گفت وگو از نمونه ای در حد یک پروژه حدود هزار میلیارد تومانی یاد می کند؛ رقمی که مستقل از صحت و جزییات آن پروژه، یک واقعیت اقتصادی را نشان می دهد: برای نهادی که از کار افتادن سرور، خودپرداز، شبکه بانکی یا دیتاسنتر می تواند خسارت بسیار سنگینی ایجاد کند، هزینه کردن برای برق اضطراری بخشی از هزینه زیرساخت است. برای خانواده اما همان تصمیم می تواند به معنی چند ماه درآمد باشد. بانک و دیتاسنتر برق پشتیبان را هزینه تداوم کسب وکار می بینند؛ خانوار آن را از بودجه زندگی می خرد.

بازار برای این شکاف، یک نردبان قیمتی ساخته است. در پایین ترین پله، مینی UPSهایی قرار دارند که فقط مودم، کارتخوان یا دوربین را روشن نگه می دارند. قیمت برخی نمونه ها در بازار آنلاین حدود یک تا چهار میلیون تومان است.

در پله بعد، UPSهایی قرار دارند که می توانند کامپیوتر، کرکره برقی یا چند وسیله محدود را پشتیبانی کنند.

کاظمی می گوید مدل های کوچک و آفلاین برای چنین مصارفی در بازار زیاد شده اند و برای مصرف کننده معمولی که فقط می خواهد لپ تاپ، کامپیوتر یا کرکره هنگام قطعی از کار نیفتد، حتی تفاوت های فنی بعضی مدل ها چندان محسوس نیست.

اما وقتی مسئله از روشن ماندن مودم به روشن ماندن خانه برسد، بازی عوض می شود.کاظمی توضیح می دهد برای یک واحد مسکونی، بسته به وسایلی که قرار است روشن بمانند، سیستم هایی در محدوده چند کیلوولت آمپر مطرح می شوند. در بعضی ساختمان ها حتی چند واحد می توانند برای یک سیستم مشترک هزینه کنند. ظرفیت باتری تعیین می کند برق اضطراری دو ساعت دوام بیاورد یا سه و چهار ساعت و اینکه یخچال و روشنایی روشن بماند یا مصرف کننده های سنگین تری مثل سیستم سرمایشی هم وارد مدار شوند.

بنابراین طبقه متوسط تازه با یک انتخاب عجیب روبه رو شده است: هر ups چه مقدار از زندگی اش را می تواند در زمان خاموشی روشن نگه دارد؟

مودم؟ حدود 2 تا 5 میلیون تومان

مودم و لپ تاپ؟ 5 تا 10 میلیون تومان

یخچال و روشنایی؟ 50 تا 200 میلیون تومان

بخش بزرگی از خانه و کولر؟ بسته به نیازسنجی

برق اضطراری عملاً تبدیل به یک سبد هزینه شده است و هر خانواده به اندازه بودجه اش از آن سبد امنیت می خرد.

در این بازار اما خطراتی هم وجود دارد: رشد سریع تقاضا معمولاً پای کالای بی کیفیت را باز می کند.

کاظمی به ویژه درباره باتری های لیتیومی هشدار می دهد، او می گوید : سیستم های مختلف بسته به نیاز خانوار، باید حفاظت و مدیریت مناسب داشته باشند، از جمله BMS ها؛ چون باتری لیتیومی دارند و ممکن است خطرآفرین باشند.

بحران برق یک صورت حساب تازه ساخته که اصلاً روی قبض وزارت نیرو چاپ نمی شود؛ هزینه UPS، هزینه موتور برق، هزینه پنل خورشیدی و مهم تر از همه، هزینه خسارتی که وقتی هیچ کدام را نداری باید تحمل کنی.

برای یک فروشگاه، خاموشی ممکن است یعنی کارتخوان خاموش، مشتری از دست رفته یا کرکره ای که باز نمی شود. برای فریلنسر یعنی چند ساعت کار ازدست رفته. برای آپارتمان یعنی خاموشی آسانسور و پمپ آب. برای سالمند یا بیماری که به تجهیزات برقی وابسته است، مسئله حتی از اقتصاد هم فراتر می رود. خاموشی برای همه دو ساعت است، اما قیمت آن برای همه دو ساعت نیست.

این شاید دقیق ترین تعریف از طبقاتی شدن برق باشد: شبکه برای همه قطع می شود، اما کسانی که پول بیشتری دارند می توانند خاموشی را از زندگی خود حذف کنند.

در تهران 1405، مسئله دیگر فقط این نیست که برق چه زمانی می رود؟ سؤال تازه ای شکل گرفته است: وقتی برق رفت، شما چقدر پول دارید که همچنان روشن بمانید؟